वादविवाद (कॉन्फ्लिक्ट) व्यवस्थापन — सोलर तकनीशियन (इलेक्ट्रिकल) वर्ष 1
Announcements
ITI Admission 2026 Last Date Extended in Maharashtra | ITI प्रवेशाची अंतिम तारीख 14 ऑक्टोबर 🚨 TATA MOTORS LTD. – APPRENTICESHIP RECRUITMENT 2026 🚨 🚀 Bajaj Manufacturing Systems (BMS) Course ला श्री गणेश प्रायव्हेट ITI, यावल येथे सुरुवात 📢 Skill India Portal वर Training Verification प्रक्रिया सुरू 🎓📱 **ITI विद्यार्थ्यांसाठी आता अभ्यास होणार आणखी स्मार्ट!** 🚀 📢 रोजगार महाकुंभ – महाराष्ट्र | नोकरीइच्छुक उमेदवारांसाठी नोंदणी सुरू! 📢 ITI विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची संधी ⚡ महाजेनको अंतर्गत प्रशिक्षण योजनेची जाहिरात.. 📢 **महत्त्वाची सूचना – ITI Admission**
Home / Managing Conflicts — Solar Technician (Electrical) Year 1

Managing Conflicts — Solar Technician (Electrical) Year 1

Updated 19 Nov 2026 ·
Solar Technician (Electrical) Year 1 Employability Skills LO 6 P 0 / T 6 hrs

Communicate effectively and respectfully in various workplace situations using verbal, non-verbal, and written methods.

Syllabus

Professional Knowledge (Theory)

  • Identify common causes of conflict at the workplace or in daily life.
  • Recognize the role of communication in solving conflicts.
  • Practice resolving simple conflicts using calm and respectful communication. [Workplace conflict simulations (e.g., tool damage, payment delays)].

For Trainees — Notebook Notes

उद्दिष्टे

  • कार्यस्थळावरील वादविवाद (Workplace Conflict) म्हणजे काय ते समजून घेणे.
  • कार्यस्थळावर वाद होणारी सामान्य कारणे ओळखणे.
  • शांत आणि आदरयुक्त संभाषणाचा वापर करून कार्यस्थळावरील वाद प्रभावीपणे कसे सोडवावेत हे शिकणे.

परिचय / व्याख्या

  • वादविवाद (Conflict): दोन व्यक्ती किंवा लोकांच्या दोन गटांमधील गंभीर वाद किंवा मतभेद म्हणजे वादविवाद होय. हा सहसा दीर्घकाळ टिकतो आणि लोकांबद्दल नकारात्मक भावना निर्माण करतो.
  • कार्यस्थळावरील वाद (Workplace Conflict): जेव्हा वेगवेगळ्या विचारांची, व्यक्तिमत्त्वाची किंवा कामाच्या पद्धतीची लोकं एकत्र काम करतात, तेव्हा त्यांच्यात निर्माण होणारे मतभेद म्हणजे कार्यस्थळावरील वाद होय. यामुळे लोकांच्या एकत्र काम करण्यावर आणि सहकार्य करण्यावर परिणाम होतो.

मुख्य मुद्दे

३.१ वादाची लक्षणे आणि परिणाम

  • वादात असताना व्यक्तीला दुःख, नैराश्य (frustration) किंवा राग येतो.
  • एकमेकांवर विश्वास ठेवणे कठीण होते.
  • एकत्र काम करणे कठीण होते.
  • खूप ताणतणाव आणि अस्वस्थ भावना जाणवते.

३.२ कार्यस्थळावरील वादाची सामान्य कारणे

  • १. अयोग्य संभाषण (Poor communication): जेव्हा लोक माहिती आणि त्यांचे विचार एकमेकांसोबत स्पष्टपणे मांडत नाहीत, तेव्हा संवादाचा अभाव होऊन खूप गैरसमज आणि संभ्रम निर्माण होतो.
  • २. व्यक्तिमत्त्व आणि मूल्यांमधील फरक (Difference in personality and values): कार्यस्थळावर सर्वजण सारखे वाजत नाहीत. प्रत्येकाचे स्वतःचे व्यक्तिमत्त्व आणि मूल्ये असतात. जेव्हा आपले व्यक्तिमत्त्व कार्यालयातील इतर व्यक्तीपेक्षा खूप वेगळे असते, तेव्हा कधीकधी वाद होऊ शकतो.
  • ३. ताणतणाव (Stress): जेव्हा लोक थकलेले आणि तणावात असतात, तेव्हा शांत आणि संयमी राहणे कठीण होते. तणावाखाली, व्यक्ती परिस्थितीचा गांभीर्यासमोर विचार न करता आणि समोरच्या व्यक्तीला समजून न घेता जलद प्रतिक्रिया देते, ज्यामुळे सहज सुटू शकणाऱ्या लहान मुद्द्यांवरही वाद होऊ शकतात.

३.३ कार्यस्थळ वाद सोडवण्याचे मार्ग

  • थेट संभाषण: ज्या लोकांमध्ये वाद आहे त्यांच्याशी थेट बोलावे, इतर लोकांशी त्यांच्याबद्दल बोलणे टाळावे.
  • सहानुभूतीपूर्ण ऐकणे: प्रत्येकाचे ऐकावे. लोकांना त्यांच्या भावनांबद्दल मोकळेपणाने बोलू द्यावे.
  • सर्व बाजू समजून घेणे: परिस्थिती दोन्ही बाजूंनी समजून घ्यावी.
  • व्यक्तीऐवजी परिस्थितीवर लक्ष केंद्रित करणे: विशिष्ट व्यक्तीला किंवा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला समस्या मानणे टाळून केवळ परिस्थितीवर लक्ष द्यावे.
  • पहिली पायरी उचलणे: समस्येवर उपाय शोधण्यासाठी स्वतःहून पहिली पायरी उचलावी, जरी तुम्हाला असे वाटत असले की समोरची व्यक्ती पूर्णपणे चुकीची आहे.

आकृती

आकृती: कार्यस्थळावरील वादाची कारणे दर्शवणारी चिन्हे.

  • वर्णन: संवादाचा अभाव (बोलणाऱ्या दोन व्यक्ती), भिन्न व्यक्तिमत्त्व आणि मूल्ये (चेहऱ्याचे वेगवेगळे मुखवटे आणि कोडे जोडणाऱ्या आकृत्या) आणि ताणतणाव (डोक्याला हात लावून त्रस्त बसलेली व्यक्ती) दर्शवणारी काळी आणि रंगीत चिन्हे काढावीत.

सुरक्षितता

(या स्रोतात सुरक्षिततेविषयी कोणतेही मुद्दे दिलेले नाहीत)

लक्षात ठेवा

  • वाद म्हणजे दोन किंवा अधिक लोकांमध्ये होणारा गंभीर वाद किंवा मतभेद होय.
  • कार्यस्थळावरील वाद सामान्य आहेत कारण तिथे विविध प्रकारची लोकं एकत्र काम करतात.
  • कार्यस्थळावरील वादाची तीन मुख्य कारणे म्हणजे अयोग्य संभाषण, व्यक्तिमत्त्व आणि मूल्यांमधील फरक आणि ताणतणाव होय.
  • वाद सोडवण्यासाठी नेहमी थेट संबंधित व्यक्तीशी बोलावे.
  • वाद सोडवताना नेहमी व्यक्तीवर नव्हे तर परिस्थितीवर लक्ष केंद्रित करावे.
  • कार्यस्थळावरील वाद नेहमी संयम आणि दयाळूपने सोडवावेत.
  • तणावाखाली असताना लोक विचार न करता जलद प्रतिक्रिया देतात.
  • संवादाचा अभाव कार्यालयात खूप संभ्रम निर्माण करू शकतो.

प्रश्नोत्तरे

प्रश्ना १: वादविवाद (Conflict) म्हणजे काय? उत्तर: वादविवाद म्हणजे दोन लोकांमध्ये किंवा लोकांच्या दोन गटांमध्ये होणारा गंभीर वाद किंवा मतभेद होय.

प्रश्न २: वादात असताना व्यक्तीला कोणत्या भावना जाणवतात? उत्तर: वादात असताना व्यक्तीला दुःख, नैराश्य, राग, ताणतणाव आणि अस्वस्थ भावना जाणवते तसेच एकमेकांवर विश्वास ठेवणे कठीण होते.

प्रश्न ३: कार्यस्थळावर वाद का होतात? उत्तर: कार्यस्थळावर विविध प्रकारची लोकं एकत्र काम करतात, विचार आणि कामाची पद्धत वेगवेगळी असल्याने तिथे वाद होतात.

प्रश्न ४: कार्यस्थळावरील वादाची तीन सामान्य कारणे कोणती आहेत? उत्तर: १. अयोग्य संभाषण (Poor communication), २. व्यक्तिमत्त्व आणि मूल्यांमधील फरक (Difference in personality and values), ३. ताणतणाव (Stress).

प्रश्न ५: अयोग्य संभाषणांमुळे (Poor communication) कार्यस्थळावर काय परिणाम होतो? उत्तर: जेव्हा लोक माहिती स्पष्टपणे शेअर करत नाहीत, तेव्हा कार्यालयात खूप संभ्रम आणि गैरसमज निर्माण होतात.

प्रश्न ६: ताणतणावामुळे वादावर काय परिणाम होतो? उत्तर: तणावाखाली असताना व्यक्ती शांत राहू शकत नाही आणि समोरच्या व्यक्तीला समजून न घेता छोट्या मुद्द्यांवरही वेगाने वाद घालते.

प्रश्न ७: कार्यस्थळावरील वाद कशाच्या मदतीने सोडवले पाहिजेत? उत्तर: कार्यस्थळावरील वाद नेहमी संयम आणि दयाळूपने सोडवले पाहिजेत.

प्रश्न ८: वाद सोडवण्यासाठी पहिली पायरी कोणती असावी? उत्तर: समस्येवर उपाय शोधण्यासाठी स्वतःहून पहिली पायरी उचलावी, जरी समोरची व्यक्ती पूर्णपणे चुकीची वाटत असली तरीही थेट संबंधितांशी बोलावे.

प्रश्न ९: वाद सोडवताना कोणावर लक्ष केंद्रित करावे, व्यक्तीवर की परिस्थितीवर? उत्तर: वाद सोडवताना नेहमी परिस्थितीवर लक्ष केंद्रित करावे, व्यक्ती किंवा तिच्या व्यक्तिमत्त्वाला समस्या मानू नये.

प्रश्न १०: वाद सोडवण्यासाठी इतरांशी बोलताना कोणती गोष्ट टाळावी? उत्तर: संबंधित व्यक्तीबद्दल इतर लोकांशी बोलणे टाळावे आणि नेहमी थेट त्या व्यक्तीशीच बोलावे.

For Instructors — Teaching Notes

उद्दिष्टे

(वेळ: ५ मिनिटे)

  • कार्यस्थळावर किंवा दैनंदिन जीवनात होणाऱ्या वादविवादांची (Conflicts) सामान्य कारणे ओळखणे.
  • वादविवाद सोडवण्यात संभाषणाची भूमिका ओळखणे.
  • शांत आणि आदरयुक्त संभाषणाचा वापर करून सोपे वाद सोडवण्याचा सराव करणे (कार्यस्थळावरील वादाचे सिम्युलेशन).

प्रेरणा

(मागील ज्ञान आणि एक प्रेरणादायी प्रश्न / कार्यस्थळ परिस्थिती)

  • मागील ज्ञान: आपण मागील धड्यांमध्ये कार्यस्थळावर प्रभावीपणे संवाद कसा साधायचा हे शिकलो आहोत. जेव्हा संवाद बिघडतो किंवा लोकांचे विचार जुळत नाहीत, तेव्हा वाद निर्माण होतात.
  • प्रेरणादायी कार्यस्थळ परिस्थिती / प्रश्न: "तुमच्या दोन जवळच्या मित्रांमध्ये कशावरूनतरी भांडण झाले आहे. ते गेल्या २ आठवड्यांपासून एकमेकांशी बोललेले नाहीत. तुम्ही ही परिस्थिती कशी सोडवू शकता?" विचार करा आणि सांगा की जेव्हा लोक एकमेकांशी बोलत नाहीत, तेव्हा काम कसे चालेल? आज आपण कार्यस्थळावरील वाद (Workplace Conflict) आणि ते कसे सोडवायचे हे शिकणार आहोत.

सादरीकरण

(वेळ: ३५ मिनिटे)

काय आहे कार्यस्थळावरील वाद (What is workplace conflict)

  • वाद (Conflict) म्हणजे दोन लोकांमध्ये किंवा लोकांच्या दोन गटांमध्ये होणारा गंभीर युक्तिवाद किंवा मतभेद होय.
  • वाद साधारणपणे दीर्घकाळ टिकतो आणि लोकांबद्दल नकारात्मक भावना निर्माण करतो.
  • आपल्यापैकी प्रत्येकाने कधी ना कधी मित्राशी भांडण, कुटुंबाशी वाद किंवा कोणावरतरी रागवून बोलणे अनुभवले असेल.
  • जेव्हा लोकांच्या विचारांमध्ये (मतात) किंवा काम करण्याच्या पद्धतीमध्ये फरक असतो, तेव्हा वाद होतात.
  • जेव्हा तुम्ही वादात असता, तेव्हा तुम्हाला दुःख, नैराश्य किंवा राग येतो, एकमेकांवर विश्वास ठेवणे कठीण होते, एकत्र काम करणे अवघड जाते आणि ताणतणाव जाणवतो.
  • कार्यस्थळावर वेगवेगळ्या प्रकारचे लोक एकत्र काम करतात, त्यांना एकत्र काम करावे लागते, विचार आणि कामाचा भार सामायिक करावा लागतो, त्यामुळे वाद होणे अगदी सामान्य आहे.
  • कार्यस्थळावरील वादामुळे लोकांची एकत्र काम करण्याची आणि एकमेकांना सहकार्य करण्याची क्षमता प्रभावित होते.

कार्यस्थळावरील वादाची सामान्य कारणे (Common causes of workplace conflict)

  • वाद सोडवण्यासाठी आपल्याला वादाचे कारण समजले पाहिजे. कार्यस्थळावर वाद खालीलपैकी एका कारणामुळे होतो:
  1. अयोग्य संवाद (Poor communication): जेव्हा लोक माहिती आणि त्यांचे विचार एकमेकांपर्यंत स्पष्टपणे पोहोचवत नाहीत, तेव्हा वाद होऊ शकतो. कार्यस्थळावर जेव्हा संवाद प्रभावीपणे होत नाही, तेव्हा खूप संभ्रम निर्माण होऊ शकतो. उदाहरणार्थ: लीनाने अभी आणि शेकी यांना ईमेल पाठवला की गुरुवारी दुपारी २:३० वाजता बैठक आहे, पण ती हे सांगायला विसरली की ते मीटिंग रूममध्ये नव्हे तर रेस्टॉरंटमध्ये भेटणार आहेत. अभीने लीनाला विचारले नाही की ते कुठे भेटणार आहेत, त्याने गृहीत धरले की ते मीटिंग रूममध्ये भेटतील. गुरुवारी लीना आणि शेकी रेस्टॉरंटमध्ये वाट पाहत राहिले आणि अभी मीटिंग रूममध्ये वाट पाहत राहिला. अभी संतापला कारण लीनाने शेकीला कळवले पण त्याला कळवले नाही आणि लीना निराश झाली कारण अभी तिच्यावर रागवला होता पण त्याने स्पष्टीकरण देण्याचे कष्ट घेतले नाहीत.
  2. व्यक्तिमत्त्व आणि मूल्यांमधील फरक (Difference in personality and values): कार्यस्थळावर आपण सर्वजण एकाच प्रकारे वागत नाही, प्रत्येकाचे वेगळे व्यक्तिमत्त्व आणि मूल्ये असतात. जेव्हा आपले व्यक्तिमत्त्व कार्यालयातील इतर व्यक्तीपेक्षा खूप वेगळे असते, तेव्हा कधीकधीवाद होतो. उदाहरणार्थ: टीना आणि रोशन यांना अधिकृत मीटिंगसाठी दुसऱ्या शहरात जायचे आहे. कार्यालयाने त्यांना ट्रिपसाठी १००० रुपये दिले आहेत. रोशन सुचवतो की त्यांनी प्रत्येकी २५० रुपयांचे ट्रेनचे तिकीट बुक करावे, ज्याला ४ तास लागतात. तथापि, टीना ९०० रुपयांची कॅब भाड्याने देण्यास प्राधान्य देते, जी २ तासांत पोहोचेल आणि ट्रेनपेक्षा प्रवास करणे अधिक आरामदायी असेल. टीना आणि रोशन यांच्यात या पर्यायांवर बरीच चर्चा होते, त्यांना वाटते की त्यांचीच सूचना सर्वोत्तम आहे, ज्यामुळे मोठा युक्तिवाद होतो.
  3. तणाव (Stress): कधीकधी कार्यस्थळावर वाद होतो कारण लोक थकलेले आणि तणावग्रस्त असतात. जेव्हा आपण तणावग्रस्त असतो, तेव्हा शांत आणि संयमी राहणे कठीण होते. तणावाखाली आपण व्यक्ती समजून घेण्याचा प्रयत्न न करता परिस्थितीवर वेगाने प्रतिक्रिया देतो, ज्यामुळे सहज सोडवता येणाऱ्या छोट्या छोट्या गोष्टींवर वाद होऊ शकतात. उदाहरणार्थ: मोनिका ४ दिवस नीट झोपलेली नाही, तिला डोकेदुखीचा त्रास होत आहे, त्यामुळे ती कामावर अजूनही थकलेली आहे. कामावर एक कठीण आणि महत्त्वाचा प्रोजेक्ट सुरू आहे आणि मोनिकाचे प्रेझेंटेशन अजून संपले नाही. वर्षा मोनिकाकडे येते आणि विचारते, "हाय मोनिका! मला माझ्या प्रेझेंटेशनमध्ये काही अडचण येत आहे, आज शेवटच्या स्लाइडसाठी तू मला मदत करू शटस का?" मोनिका वर्षावर ओरडते, "नाही वर्षा मी करू शकत नाही! तुला तुझे स्वतःचे काम करावे लागेल, मी तुझ्यासाठी गोष्टी करत बसू शकत नाही, मी तुझी असिस्टंट नाही!"

कार्यस्थळावर वाद प्रभावीपणे कसा सोडवावा (How to effectively resolve conflict at workplace)

  • कार्यस्थळावरील वाद संयम आणि दयाळूपने सोडवले पाहिजेत, ज्यामुळे प्रत्येك कामात आनंदी आणि कार्यक्षम राहण्यास मदत होते.
  • वाद सोडवण्यासाठी तुम्ही काय करू शकता?
    1. संबंधित लोकांशी थेट बोला, इतर लोकांशी त्यांच्याबद्दल बोलणे टाळा.
    2. सर्वांचे ऐका, लोकांना त्यांना कसे वाटते हे सांगू द्या.
    3. सर्व बाजूंनी परिस्थिती समजून घ्या.
    4. व्यक्तीवर नव्हे तर परिस्थितीवर लक्ष केंद्रित करा, विशिष्ट व्यक्तीला किंवा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला समस्या मानणे टाळा.
    5. समस्येवर उपाय सुचवण्याची पहिली पायरी उचला, जरी तुम्हाला वाटत असले की दुसरी व्यक्ती पूर्णपणे चुकीची आहे.

फलक-लेखन

  • वाद (Conflict): दोन लोकांमध्ये गंभीर मतभेद.
  • वादाची कारणे (Causes): १. अयोग्य संवाद (Poor communication) २. व्यक्तिमत्त्व आणि मूल्यांमधील फरक (Difference in personality and values) ३. तणाव (Stress)
  • वाद सोडवण्याचे मार्ग (How to resolve): १. थेट बोला २. ऐकून घ्या ३. सर्व बाजू समजून घ्या ४. परिस्थितीवर लक्ष द्या, व्यक्तीवर नाही ५. उपायासाठी पहिली पायरी उचला

उपयोजन

(वेळ: १० मिनिटे)

  • प्रशिक्षकांनी खालील परिस्थितीनुसार (Scenario) योग्य पर्याय काय असावा याची कक्षात चर्चा घ्यावी:
    • स्थिती १ (लीना, अभी आणि शेकी - चुकलेली बैठक): अभीने काय केले पाहिजे? (योग्य पर्याय: लीनाशी बोलावे आणि सांगावे की त्याला समजले आहे की हे चुकीच्या संवादांमुळे झाले आणि मीटिंगची वेळ पुन्हा ठरवता येईल का ते विचारू शकते).
    • स्थिती २ (टीना आणि रोशन - ट्रेन की कॅब?): रोशनने काय केले पाहिजे? (योग्य पर्याय: हे समजून घ्यावे की टीना त्यांना मीटिंगसाठी आरामदायी प्रवास मिळवून देण्याचा प्रयत्न करत आहे आणि कॅब भाड्याने घेण्यासाठी टीनाला मदत करण्याची ऑफर द्यावी).
    • स्थिती ३ (मोनिका आणि वर्षा - तणावग्रस्त): वर्षाने काय केले पाहिजे? (योग्य पर्याय: मोनिकाला शांत होण्यासाठी काही वेळ द्यावा, नंतर तिच्याशी बोलावे आणि मोनिकाची प्रकृती ठीक आहे का याची चौकशी करावी).

प्रश्न आणि उत्तरे

(वेळ: १० मिनिटे)

प्र १: वाद (Conflict) म्हणजे काय? उत्तर: वाद म्हणजे दोन लोकांमध्ये किंवा लोकांच्या दोन गटांमध्ये होणारा गंभीर युक्तिवाद किंवा मतभेद होय, जो सहसा दीर्घकाळ टिकतो आणि नकारात्मक भावना निर्माण करतो.

प्र २: जेव्हा तुम्ही वादात असता, तेव्हा तुम्हाला काय जाणवते? (कोणतेही दोन लिहा) उत्तर: १. दुःख, निराशा किंवा राग जाणवतो. २. एकमेकांवर विश्वास ठेवणे कठीण होते.

प्र ३: कार्यस्थळावरील वादाची तीन मुख्य कारणे कोणती आहेत? उत्तर: १. अयोग्य संवाद (Poor communication), २. व्यक्तिमत्त्व आणि मूल्यांमधील फरक (Difference in personality and values), ३. तणाव (Stress).

प्र ४: अयोग्य संवादामुळे (Poor communication) कार्यस्थळावर वाद कसा होतो? उत्तर: जेव्हा लोक माहिती आणि त्यांचे विचार एकमेकांपर्यंत स्पष्टपणे पोहोचवत नाहीत, तेव्हा संभ्रम निर्माण होतो आणि वाद होतो (जसे की लीना, अभी आणि शेकीच्या उदाहरणात घडले).

प्र ५: तणावामुळे (Stress) माणसाच्या वागणुकीवर काय परिणाम होतो? उत्तर: जेव्हा आपण तणावग्रस्त असतो, तेव्हा शांत आणि संयमी राहणे कठीण होते आणि आपण व्यक्तीला समजून न घेता परिस्थितीवर वेगाने प्रतिक्रिया देतो.

प्र ६: कार्यस्थळावरील वाद कशाच्या मदतीने सोडवले पाहिजेत? उत्तर: कार्यस्थळावरील वाद संयम (Patience) आणि दयाळूपने (Kindness) सोडवले पाहिजेत.

प्र ७: वाद सोडवण्यासाठी तुम्ही कोणत्या ५ गोष्टी करू शकता? उत्तर: १. संबंधित लोकांशी थेट बोला. २. सर्वांचे ऐका. ३. सर्व बाजूंनी परिस्थिती समजून घ्या. ४. व्यक्तीवर नव्हे तर परिस्थितीवर लक्ष केंद्रित करा. ५. समस्येवर उपाय सुचवण्यासाठी पहिली पायरी उचला.

प्र ८: मोनिका आणि वर्षाच्या उदाहरणात मोनिका का संतापली? उत्तर: कारण मोनिका ४ दिवस नीट झोपलेली नव्हती, तिला डोकेदुखीचा त्रास होत होता, ती खूप थकलेली होती आणि तिच्यावर महत्त्वाच्या प्रोजेक्टचे ओझे होते.

गृहपाठ

  • वरील तीनही वाद परिस्थितींचे (लीना-अभी, टीना-रोशन, मोनिका-वर्षा) वाचन करून यातील प्रत्येकाने शांत राहून परिस्थिती कशी हाताळली असती, याचे दोन-दोन ओळींचे उत्तर लिहून आणा.

Based on the DGT curriculum and NIMI books — for ITI trainees and instructors.