सेलचे प्रकार, ग्रुपिंग आणि चार्जिंग सर्किट्स — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 1
Announcements
ITI Admission 2026 Last Date Extended in Maharashtra | ITI प्रवेशाची अंतिम तारीख 14 ऑक्टोबर 🚨 TATA MOTORS LTD. – APPRENTICESHIP RECRUITMENT 2026 🚨 🚀 Bajaj Manufacturing Systems (BMS) Course ला श्री गणेश प्रायव्हेट ITI, यावल येथे सुरुवात 📢 Skill India Portal वर Training Verification प्रक्रिया सुरू 🎓📱 **ITI विद्यार्थ्यांसाठी आता अभ्यास होणार आणखी स्मार्ट!** 🚀 📢 रोजगार महाकुंभ – महाराष्ट्र | नोकरीइच्छुक उमेदवारांसाठी नोंदणी सुरू! 📢 ITI विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची संधी ⚡ महाजेनको अंतर्गत प्रशिक्षण योजनेची जाहिरात.. 📢 **महत्त्वाची सूचना – ITI Admission**
Home / Cells, Grouping and Charging Circuits — Electrician Year 1

Cells, Grouping and Charging Circuits — Electrician Year 1

Updated 15 Nov 2026 ·
Electrician Year 1 Trade Practical & Trade Theory LO 4 P 50 / T 10 hrs

Install, test and maintenance of batteries and solar cell.

Syllabus

Professional Skills (Practical)

  1. Use of various types of cells.
  2. Practice on grouping of cells for specified voltage and current under different conditions and care.
  3. Prepare and practice on battery charging and details of charging circuit.

Professional Knowledge (Theory)

  • Chemical effect of electric current and Laws of electrolysis.
  • Explanation of Anodes and cathodes.
  • Types of cells and batteries, advantages / disadvantages and their applications.

For Trainees — Job Sheet

जॉब क्र.: 57, 58, 59 वेळ:

उद्दिष्टे

  • सेल्सचे सीरिज कनेक्शनमध्ये ग्रुपिंग करणे (make grouping of cells in series connection).
  • सेल्सचे पॅरेलल कनेक्शनमध्ये ग्रुपिंग करणे (make grouping of cells in parallel connection).
  • सेल्सचे सीरिज आणि पॅरेलल कनेक्शनमध्ये ग्रुपिंग करणे (make grouping of cells in series and parallel connection).
  • बॅटरी चार्जर वापरून बॅटरी कनेक्ट करणे आणि चार्ज करणे (connect and charge the battery by using a battery charger).
  • कन्स्टंट करंट (Constant Current) पद्धतीने बॅटरी कनेक्ट करणे आणि चार्ज करणे.
  • कन्स्टंट पोटेंशियल (Constant Potential) पद्धतीने बॅटरी कनेक्ट करणे आणि चार्ज करणे.
  • इलेक्ट्रोलाइट (Electrolyte) तयार करणे.

कच्चा माल (material and stock size)

  • Cells 1.5V - 8 Nos.
  • SP Switch 6A, 250V - 4 Nos.
  • Connecting leads - गरजेनुसार (as reqd.)
  • Resistor 5 Ω, 10W - 1 No.
  • 4 Cell battery pack - 2 Nos.
  • Miniature lamp 6V / 9V, 300 mA - 1 No.
  • Resistor 10 Ω, 10W - 1 No.
  • Distilled water - 1 bottle (450 ml)
  • Petroleum jelly - गरजेनुसार
  • Sandpaper - गरजेनुसार
  • Test leads with crocodile clips - 1 pair
  • Clips - 1 pair
  • Concentrated sulphuric acid - 100 ml
  • Clean jar for mixing 1 litre capacity - 2 Nos.
  • Cotton Waste - गरजेनुसार
  • Soda bi-carbonate - गरजेनुसार

टूल्स अँड इक्विपमेंट्स (numbered list)

  1. MC Ammeter 0-1A - 1 No.
  2. MC Voltmeter 0-15V - 1 No.
  3. MC Ammeter 500 mA - 1 No.
  4. Multimeter - 1 No.
  5. Rheostat 20 ohms 3.7A - 1 No.
  6. Cutting plier 150 mm - 1 No.
  7. Screw driver 150 mm - 1 No.
  8. Hydrometer - 1 No.
  9. High rate discharge tester - 1 No.
  10. MC Ammeter 0-10A - 1 No.
  11. Battery charger for 12V - 1 No.
  12. Low voltage DC power supply 0-30 volts 10A - 1 No.
  13. Variable resistor 10 ohms, 5A capacity - 1 No.
  14. Battery 12V lead acid type - 1 No.

ऑपरेशनचा क्रम

टास्क 1: सेल्सचे सीरिज कनेक्शनमध्ये ग्रुपिंग करणे

  1. वैयक्तिक सेल्सची स्थिती तपासा (मल्टीमीटरच्या 500 mA DC करंट रेंजमध्ये किंवा 500 mA DC अमीटरसोबत 3 ohm रेझिस्टर सीरिजमध्ये जोडून डिफ्लेक्शन पहा).
  2. Fig 1 मध्ये दाखवल्याप्रमाणे सेल्स कनेक्ट करा.
  3. सीरिजमध्ये जोडलेल्या एका सेलचे $V_1$, दोन सेल्सचे $V_2$, तीन सेल्सचे $V_3$ आणि चार सेल्सचे $V_4$ व्होल्टेज मोजा.
  4. Table 1 मधील पहिल्या आणि दुसऱ्या कॉलममध्ये निरीक्षणे नोंदवा.
  5. टर्मिनल 'G' हे टर्मिनल A ला जोडा आणि अमीटर रीडिंग व लॅम्पची प्रज्वलन (glow) स्थिती पहा.
  6. टर्मिनल 'G' चे कॉन्टॅक्ट अनुक्रमे B, C आणि D वर बदला.
  7. Table 1 मधील कॉलम 3 आणि 4 खाली निरीक्षणे नोंदवा.

टास्क 2: सेल्सचे पॅरेलल कनेक्शनमध्ये ग्रुपिंग करणे

  1. प्रत्येक सेलचे व्होल्टेज तपासा.
  2. Fig 2 मध्ये दाखवल्याप्रमाणे सर्किट तयार करा.
  3. स्विच $S_1$ बंद (close) करा आणि व्होल्टेज व करंट मोजा; Table 2 च्या कॉलम 2, 3 आणि 4 खाली नोंदवा.
  4. अनुक्रमे स्विच $S_2$, नंतर $S_3$ आणि $S_4$ बंद केल्यानंतर V आणि I ची रीडिंग तपासा व नोंदवा.

टास्क 3: बॅटरी चार्जर वापरून बॅटरी चार्ज करणे

  1. बॅटरी टर्मिनल्स गंजलेले असल्यास सँडपेपरने स्वच्छ करा; सल्फेटेड असल्यास ओल्या कॉटन वेस्टने किंवा सोडा बायकार्बोनेटच्या द्रावणाने स्वच्छ करा.
  2. सर्व व्हेंट प्लग (vent plugs) स्क्रू काढून मोकळे करा आणि इलेक्ट्रोलाइटची पातळी तपासा.
  3. सर्व सेल्समध्ये डिस्टिल्ड वॉटर टाकून चिन्हांकित पातळीपर्यंत टॅप अप (top up) करा.
  4. हायड्रोमीटर वापरून प्रत्येक सेलच्या इलेक्ट्रोलाइटची सुरुवातीची स्पेसिफिक ग्रॅव्हिटी (Fig 1) तपासा आणि Table 1 मध्ये नोंदवा.
  5. व्होल्टमीटरने सेल व्होल्टेज आणि बॅटरी व्होल्टेज मोजा व Table 1 मध्ये नोंदवा.
  6. बॅटरी चार्जरची +ve लीड बॅटरीच्या +ve टर्मिनलला आणि -ve लीड बॅटरीच्या -ve टर्मिनलला जोडा (Fig 2).
  7. बॅटरी चार्जरचे आउटपुट व्होल्टेज चार्ज करावयाच्या बॅटरीच्या व्होल्टेजइतके किंवा त्यापेक्षा थोडे जास्त ॲडजस्ट करा.
  8. सुरुवातीच्या चार्जिंग करंटचे ठरवलेले मूल्य मिळवण्यासाठी चार्जर व्होल्टेज सेट करा.
  9. दर एका तासाच्या अंतराने प्रत्येक सेलचे व्होल्टेज आणि इलेक्ट्रोलाइटची स्पेसिफिक ग्रॅव्हिटी तपासा व Table 1 मध्ये नोंदवा.
  10. बॅटरी पूर्ण चार्ज झाल्यावर डिस्कनेक्ट करा, व्हेंट प्लग बसवा, बाहेरची पृष्ठभाग ओल्या कपड्याने स्वच्छ करा आणि टर्मिनल्सना पेट्रोलियम जेली लावा.
  11. हाय रेट डिस्चार्ज टेस्टर वापरून थोड्या कालावधीसाठी (5 सेकंदांपेक्षा जास्त नाही) लोडखालील बॅटरीचे वर्किंग व्होल्टेज तपासा (Fig 3).

टास्क 4: कन्स्टंट करंट पद्धतीने बॅटरी चार्ज करणे

  1. Fig 4 मध्ये दाखवल्याप्रमाणे सर्किट तयार करा.
  2. बॅटरी टर्मिनल्स स्वच्छ करा आणि सर्व व्हेंट प्लग काढा.
  3. इलेक्ट्रोलाइटची पातळी तपासा आणि डिस्टिल्ड वॉटरने टॅप अप करा.
  4. प्रत्येक सेलची स्पेसिफिक ग्रॅव्हिटी व व्होल्टेज तपासा आणि टेबल तयार करून नोंदवा.
  5. दिलेल्या बॅटऱ्या लॅम्प बँकसोबत Fig 4 प्रमाणे सीरिजमध्ये जोडा.
  6. लॅम्प बँकद्वारे करंट रेटिंग ॲडजस्ट करा.
  7. सुरुवातीच्या चार्जिंग करंटचे ठरवलेले मूल्य मिळवण्यासाठी लॅम्प बँक सेट करा.
  8. ठराविक अंतराने प्रत्येक सेलचे व्होल्टेज आणि स्पेसिफिक ग्रॅव्हिटी वाचा व Table 1 मध्ये नोंदवा.
  9. टास्क 3 मधील स्टेप्स 21 आणि 22 ची पुनरावृत्ती करा.

टास्क 5: कन्स्टंट पोटेंशियल पद्धतीने बॅटरी चार्ज करणे

  1. Fig 5 मध्ये दाखवल्याप्रमाणे सर्किट तयार करा.
  2. टास्क 4 मधील स्टेप्स 24 ते 26 ची पुनरावृत्ती करा.
  3. रिओस्टॅट ॲडजस्ट करून आवश्यक मूल्यावर व्होल्टेज ॲडजस्ट करा.
  4. ठराविक अंतराने व्होल्टेज, करंट आणि स्पेसिफिक ग्रॅव्हिटी वाचा आणि टेबलमध्ये नोंदवा.
  5. टास्क 3 मधील स्टेप्स 21 आणि 22 ची पुनरावृत्ती करा.

टास्क 6: इलेक्ट्रोलाइट तयार करणे

  1. इलेक्ट्रोलाइट तयार करण्यासाठी आवश्यक साहित्य तयार करा.
  2. काचेच्या जारमध्ये आवश्यक प्रमाणात डिस्टिल्ड वॉटर भरा.
  3. पाण्यात थोडे-थोडे करून कॉन्सन्ट्रेटेड सल्फ्यूरिक ॲसिड टाका आणि एकाच वेळी काचेच्या कांडीने (glass rod) ढवळा.
  4. मिश्रणाला सभोवतालच्या तापमानापर्यंत (ambient temperature) पुरेसे थंड होऊ द्या.
  5. स्पेसिफिक ग्रॅव्हिटी वाचा; ती 1250 पेक्षा कमी असल्यास, योग्य स्पेसिफिक ग्रॅव्हिटी आणण्यासाठी थोडे अधिक ॲसिड टाका.

काळजी

  • जास्त अंतर्गत रोध (higher internal resistance) असलेले सेल्स सीरिज कनेक्शनसाठी वापरू नयेत.
  • सेल्सच्या पोलॅरिटीची (polarity) काळजी घेतली पाहिजे.
  • असमान व्होल्टेज असलेले सेल्स पॅरेललमध्ये जोडले जाऊ शकत नाहीत.
  • कोणत्याही धातूच्या पट्टीने (metal strip) खरवडून बॅटरी टर्मिनल खराब करू नका.
  • व्हेंट प्लग उघडे ठेवून बॅटरीचा वरचा पृष्ठभाग स्वच्छ करू नका (जमा झालेली घाण आत पडू शकते).
  • बॅटरी टॅप अप करण्यासाठी इलेक्ट्रोलाइटचा वापर करू नये.
  • व्होल्टेज मोजण्यासाठी हाय रेट डिस्चार्ज टेस्टर वापरू नका.
  • वायू बाहेर पडू देण्यासाठी व्हेंट प्लग काढून ठेवा.
  • हाय रेट डिस्चार्ज टेस्टर जास्त कालावधीसाठी (पाच सेकंदांपेक्षा जास्त) लावू नका.
  • सर्किट 220V DC शी जोडलेले असताना बॅटरी टर्मिनल्सना स्पर्श करू नका.
  • सर्किटमध्ये योग्य संरक्षक साधने (protective devices) प्रदान केली पाहिजेत.
  • जास्त उष्णता निर्माण होणे टाळण्यासाठी पाण्यात एकाच वेळी जास्त ॲसिड ओतू नका.
  • इलेक्ट्रोलाइट अंगावर उडणार नाही याची काळजी घ्या.

स्किल

  • सेल्सचे सीरिज, पॅरेलल आणि सीरिज-पॅरेलल ग्रुपिंग करणे.
  • बॅटरी चार्जर, कन्स्टंट करंट पद्धत आणि कन्स्टंट पोटेंशियल पद्धतीने बॅटरी चार्ज करणे.
  • इलेक्ट्रोलाइट तयार करणे.

Based on the DGT curriculum and NIMI books — for ITI trainees and instructors.