Home / Cells, Grouping and Charging Circuits — Electrician Year 1
Cells, Grouping and Charging Circuits — Electrician Year 1
Updated 15 Nov 2026 ·
Electrician Year 1 Trade Practical & Trade Theory LO 4 P 50 / T 10 hrs
Install, test and maintenance of batteries and solar cell.
Syllabus
Professional Skills (Practical)
- Use of various types of cells.
- Practice on grouping of cells for specified voltage and current under different conditions and care.
- Prepare and practice on battery charging and details of charging circuit.
Professional Knowledge (Theory)
- Chemical effect of electric current and Laws of electrolysis.
- Explanation of Anodes and cathodes.
- Types of cells and batteries, advantages / disadvantages and their applications.
For Trainees — Job Sheet
जॉब क्र.: 57, 58, 59 वेळ:
उद्दिष्टे
- सेल्सचे सीरिज कनेक्शनमध्ये ग्रुपिंग करणे (make grouping of cells in series connection).
- सेल्सचे पॅरेलल कनेक्शनमध्ये ग्रुपिंग करणे (make grouping of cells in parallel connection).
- सेल्सचे सीरिज आणि पॅरेलल कनेक्शनमध्ये ग्रुपिंग करणे (make grouping of cells in series and parallel connection).
- बॅटरी चार्जर वापरून बॅटरी कनेक्ट करणे आणि चार्ज करणे (connect and charge the battery by using a battery charger).
- कन्स्टंट करंट (Constant Current) पद्धतीने बॅटरी कनेक्ट करणे आणि चार्ज करणे.
- कन्स्टंट पोटेंशियल (Constant Potential) पद्धतीने बॅटरी कनेक्ट करणे आणि चार्ज करणे.
- इलेक्ट्रोलाइट (Electrolyte) तयार करणे.
कच्चा माल (material and stock size)
- Cells 1.5V - 8 Nos.
- SP Switch 6A, 250V - 4 Nos.
- Connecting leads - गरजेनुसार (as reqd.)
- Resistor 5 Ω, 10W - 1 No.
- 4 Cell battery pack - 2 Nos.
- Miniature lamp 6V / 9V, 300 mA - 1 No.
- Resistor 10 Ω, 10W - 1 No.
- Distilled water - 1 bottle (450 ml)
- Petroleum jelly - गरजेनुसार
- Sandpaper - गरजेनुसार
- Test leads with crocodile clips - 1 pair
- Clips - 1 pair
- Concentrated sulphuric acid - 100 ml
- Clean jar for mixing 1 litre capacity - 2 Nos.
- Cotton Waste - गरजेनुसार
- Soda bi-carbonate - गरजेनुसार
टूल्स अँड इक्विपमेंट्स (numbered list)
- MC Ammeter 0-1A - 1 No.
- MC Voltmeter 0-15V - 1 No.
- MC Ammeter 500 mA - 1 No.
- Multimeter - 1 No.
- Rheostat 20 ohms 3.7A - 1 No.
- Cutting plier 150 mm - 1 No.
- Screw driver 150 mm - 1 No.
- Hydrometer - 1 No.
- High rate discharge tester - 1 No.
- MC Ammeter 0-10A - 1 No.
- Battery charger for 12V - 1 No.
- Low voltage DC power supply 0-30 volts 10A - 1 No.
- Variable resistor 10 ohms, 5A capacity - 1 No.
- Battery 12V lead acid type - 1 No.
ऑपरेशनचा क्रम
टास्क 1: सेल्सचे सीरिज कनेक्शनमध्ये ग्रुपिंग करणे
- वैयक्तिक सेल्सची स्थिती तपासा (मल्टीमीटरच्या 500 mA DC करंट रेंजमध्ये किंवा 500 mA DC अमीटरसोबत 3 ohm रेझिस्टर सीरिजमध्ये जोडून डिफ्लेक्शन पहा).
- Fig 1 मध्ये दाखवल्याप्रमाणे सेल्स कनेक्ट करा.
- सीरिजमध्ये जोडलेल्या एका सेलचे $V_1$, दोन सेल्सचे $V_2$, तीन सेल्सचे $V_3$ आणि चार सेल्सचे $V_4$ व्होल्टेज मोजा.
- Table 1 मधील पहिल्या आणि दुसऱ्या कॉलममध्ये निरीक्षणे नोंदवा.
- टर्मिनल 'G' हे टर्मिनल A ला जोडा आणि अमीटर रीडिंग व लॅम्पची प्रज्वलन (glow) स्थिती पहा.
- टर्मिनल 'G' चे कॉन्टॅक्ट अनुक्रमे B, C आणि D वर बदला.
- Table 1 मधील कॉलम 3 आणि 4 खाली निरीक्षणे नोंदवा.
टास्क 2: सेल्सचे पॅरेलल कनेक्शनमध्ये ग्रुपिंग करणे
- प्रत्येक सेलचे व्होल्टेज तपासा.
- Fig 2 मध्ये दाखवल्याप्रमाणे सर्किट तयार करा.
- स्विच $S_1$ बंद (close) करा आणि व्होल्टेज व करंट मोजा; Table 2 च्या कॉलम 2, 3 आणि 4 खाली नोंदवा.
- अनुक्रमे स्विच $S_2$, नंतर $S_3$ आणि $S_4$ बंद केल्यानंतर V आणि I ची रीडिंग तपासा व नोंदवा.
टास्क 3: बॅटरी चार्जर वापरून बॅटरी चार्ज करणे
- बॅटरी टर्मिनल्स गंजलेले असल्यास सँडपेपरने स्वच्छ करा; सल्फेटेड असल्यास ओल्या कॉटन वेस्टने किंवा सोडा बायकार्बोनेटच्या द्रावणाने स्वच्छ करा.
- सर्व व्हेंट प्लग (vent plugs) स्क्रू काढून मोकळे करा आणि इलेक्ट्रोलाइटची पातळी तपासा.
- सर्व सेल्समध्ये डिस्टिल्ड वॉटर टाकून चिन्हांकित पातळीपर्यंत टॅप अप (top up) करा.
- हायड्रोमीटर वापरून प्रत्येक सेलच्या इलेक्ट्रोलाइटची सुरुवातीची स्पेसिफिक ग्रॅव्हिटी (Fig 1) तपासा आणि Table 1 मध्ये नोंदवा.
- व्होल्टमीटरने सेल व्होल्टेज आणि बॅटरी व्होल्टेज मोजा व Table 1 मध्ये नोंदवा.
- बॅटरी चार्जरची +ve लीड बॅटरीच्या +ve टर्मिनलला आणि -ve लीड बॅटरीच्या -ve टर्मिनलला जोडा (Fig 2).
- बॅटरी चार्जरचे आउटपुट व्होल्टेज चार्ज करावयाच्या बॅटरीच्या व्होल्टेजइतके किंवा त्यापेक्षा थोडे जास्त ॲडजस्ट करा.
- सुरुवातीच्या चार्जिंग करंटचे ठरवलेले मूल्य मिळवण्यासाठी चार्जर व्होल्टेज सेट करा.
- दर एका तासाच्या अंतराने प्रत्येक सेलचे व्होल्टेज आणि इलेक्ट्रोलाइटची स्पेसिफिक ग्रॅव्हिटी तपासा व Table 1 मध्ये नोंदवा.
- बॅटरी पूर्ण चार्ज झाल्यावर डिस्कनेक्ट करा, व्हेंट प्लग बसवा, बाहेरची पृष्ठभाग ओल्या कपड्याने स्वच्छ करा आणि टर्मिनल्सना पेट्रोलियम जेली लावा.
- हाय रेट डिस्चार्ज टेस्टर वापरून थोड्या कालावधीसाठी (5 सेकंदांपेक्षा जास्त नाही) लोडखालील बॅटरीचे वर्किंग व्होल्टेज तपासा (Fig 3).
टास्क 4: कन्स्टंट करंट पद्धतीने बॅटरी चार्ज करणे
- Fig 4 मध्ये दाखवल्याप्रमाणे सर्किट तयार करा.
- बॅटरी टर्मिनल्स स्वच्छ करा आणि सर्व व्हेंट प्लग काढा.
- इलेक्ट्रोलाइटची पातळी तपासा आणि डिस्टिल्ड वॉटरने टॅप अप करा.
- प्रत्येक सेलची स्पेसिफिक ग्रॅव्हिटी व व्होल्टेज तपासा आणि टेबल तयार करून नोंदवा.
- दिलेल्या बॅटऱ्या लॅम्प बँकसोबत Fig 4 प्रमाणे सीरिजमध्ये जोडा.
- लॅम्प बँकद्वारे करंट रेटिंग ॲडजस्ट करा.
- सुरुवातीच्या चार्जिंग करंटचे ठरवलेले मूल्य मिळवण्यासाठी लॅम्प बँक सेट करा.
- ठराविक अंतराने प्रत्येक सेलचे व्होल्टेज आणि स्पेसिफिक ग्रॅव्हिटी वाचा व Table 1 मध्ये नोंदवा.
- टास्क 3 मधील स्टेप्स 21 आणि 22 ची पुनरावृत्ती करा.
टास्क 5: कन्स्टंट पोटेंशियल पद्धतीने बॅटरी चार्ज करणे
- Fig 5 मध्ये दाखवल्याप्रमाणे सर्किट तयार करा.
- टास्क 4 मधील स्टेप्स 24 ते 26 ची पुनरावृत्ती करा.
- रिओस्टॅट ॲडजस्ट करून आवश्यक मूल्यावर व्होल्टेज ॲडजस्ट करा.
- ठराविक अंतराने व्होल्टेज, करंट आणि स्पेसिफिक ग्रॅव्हिटी वाचा आणि टेबलमध्ये नोंदवा.
- टास्क 3 मधील स्टेप्स 21 आणि 22 ची पुनरावृत्ती करा.
टास्क 6: इलेक्ट्रोलाइट तयार करणे
- इलेक्ट्रोलाइट तयार करण्यासाठी आवश्यक साहित्य तयार करा.
- काचेच्या जारमध्ये आवश्यक प्रमाणात डिस्टिल्ड वॉटर भरा.
- पाण्यात थोडे-थोडे करून कॉन्सन्ट्रेटेड सल्फ्यूरिक ॲसिड टाका आणि एकाच वेळी काचेच्या कांडीने (glass rod) ढवळा.
- मिश्रणाला सभोवतालच्या तापमानापर्यंत (ambient temperature) पुरेसे थंड होऊ द्या.
- स्पेसिफिक ग्रॅव्हिटी वाचा; ती 1250 पेक्षा कमी असल्यास, योग्य स्पेसिफिक ग्रॅव्हिटी आणण्यासाठी थोडे अधिक ॲसिड टाका.
काळजी
- जास्त अंतर्गत रोध (higher internal resistance) असलेले सेल्स सीरिज कनेक्शनसाठी वापरू नयेत.
- सेल्सच्या पोलॅरिटीची (polarity) काळजी घेतली पाहिजे.
- असमान व्होल्टेज असलेले सेल्स पॅरेललमध्ये जोडले जाऊ शकत नाहीत.
- कोणत्याही धातूच्या पट्टीने (metal strip) खरवडून बॅटरी टर्मिनल खराब करू नका.
- व्हेंट प्लग उघडे ठेवून बॅटरीचा वरचा पृष्ठभाग स्वच्छ करू नका (जमा झालेली घाण आत पडू शकते).
- बॅटरी टॅप अप करण्यासाठी इलेक्ट्रोलाइटचा वापर करू नये.
- व्होल्टेज मोजण्यासाठी हाय रेट डिस्चार्ज टेस्टर वापरू नका.
- वायू बाहेर पडू देण्यासाठी व्हेंट प्लग काढून ठेवा.
- हाय रेट डिस्चार्ज टेस्टर जास्त कालावधीसाठी (पाच सेकंदांपेक्षा जास्त) लावू नका.
- सर्किट 220V DC शी जोडलेले असताना बॅटरी टर्मिनल्सना स्पर्श करू नका.
- सर्किटमध्ये योग्य संरक्षक साधने (protective devices) प्रदान केली पाहिजेत.
- जास्त उष्णता निर्माण होणे टाळण्यासाठी पाण्यात एकाच वेळी जास्त ॲसिड ओतू नका.
- इलेक्ट्रोलाइट अंगावर उडणार नाही याची काळजी घ्या.
स्किल
- सेल्सचे सीरिज, पॅरेलल आणि सीरिज-पॅरेलल ग्रुपिंग करणे.
- बॅटरी चार्जर, कन्स्टंट करंट पद्धत आणि कन्स्टंट पोटेंशियल पद्धतीने बॅटरी चार्ज करणे.
- इलेक्ट्रोलाइट तयार करणे.
Based on the DGT curriculum and NIMI books — for ITI trainees and instructors.