कायदेशीर साक्षरता — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 1
Announcements
ITI Admission 2026 Last Date Extended in Maharashtra | ITI प्रवेशाची अंतिम तारीख 14 ऑक्टोबर 🚨 TATA MOTORS LTD. – APPRENTICESHIP RECRUITMENT 2026 🚨 🚀 Bajaj Manufacturing Systems (BMS) Course ला श्री गणेश प्रायव्हेट ITI, यावल येथे सुरुवात 📢 Skill India Portal वर Training Verification प्रक्रिया सुरू 🎓📱 **ITI विद्यार्थ्यांसाठी आता अभ्यास होणार आणखी स्मार्ट!** 🚀 📢 रोजगार महाकुंभ – महाराष्ट्र | नोकरीइच्छुक उमेदवारांसाठी नोंदणी सुरू! 📢 ITI विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची संधी ⚡ महाजेनको अंतर्गत प्रशिक्षण योजनेची जाहिरात.. 📢 **महत्त्वाची सूचना – ITI Admission**
Home / Legal Literacy — Electrician Year 1

Legal Literacy — Electrician Year 1

Updated 19 Nov 2026 ·
Electrician Year 1 Employability Skills LO 5 P 0 / T 8 hrs

Apply basic financial management skills and understand essential legal rights and responsibilities at work.

Syllabus

Professional Knowledge (Theory)

  • Key government policies related to legal literacy, such as the Legal Literacy Mission, Right to Information (RTI), and public grievance systems.
  • Identify basic employee rights at the workplace, including safe working conditions, fair treatment, and protection against exploitation.
  • Understand the concept of minimum wages and how it applies to different types of jobs.

For Trainees — Notebook Notes

नोंदवही टिपण (NOTEBOOK NOTES): कायदेशीर साक्षरता व रोजगार कौशल्ये (Legal Literacy & Employability Skills)

उद्दिष्टे

  • CTS अभ्यासक्रमांतर्गत रोजगार कौशल्ये (Employability Skills) या विषयाचे स्वरूप आणि तासांचे वाटप समजून घेणे.
  • कामाच्या ठिकाणी आणि कार्यशाळेत वैयक्तिक सुरक्षितता, कारखान्याची सुरक्षितता व EHS (पर्यावरण, आरोग्य आणि सुरक्षितता) धोरणाचे महत्त्व जाणून घेणे.
  • Employability Skills संबंधित अधिकृत माहिती स्रोत ओळखणे.

परिचय / व्याख्या

  • रोजगार कौशल्ये (Employability Skills): क्राफ्ट्समन ट्रेनिंग स्कीम (CTS) अंतर्गत समाविष्ट असलेले गाभा क्षेत्र (Core area), जे प्रशिक्षणार्थींना आवश्यक जीवन कौशल्ये आणि पायाभूत व्यावसायिक ज्ञान प्रदान करते.
  • EHS धोरण (Environment, Health, and Safety Policy): पर्यावरण संरक्षण, कर्मचाऱ्यांचे आरोग्य आणि कामाच्या ठिकाणच्या सुरक्षिततेसाठी तयार केलेले शासकीय व संस्थात्मक नियम.

मुख्य मुद्दे

रोजगार कौशल्ये (Employability Skills) अभ्यासक्रम संरचना

१. रोजगार कौशल्ये (Employability Skills) हा विषय CTS (Craftsmen Training Scheme) अंतर्गत सर्व व्यवसायांसाठी (Trades) सामायिक विषय म्हणून समाविष्ट आहे. २. प्रथम वर्षासाठी या विषयाकरिता १२० तासांचा कालावधी निश्चित केलेला आहे. ३. द्वितीय वर्षासाठी या विषयाकरिता ६० तासांचा कालावधी निश्चित केलेला आहे. ४. दोन वर्षांच्या अभ्यासक्रमात या विषयाचे एकूण १८० तास असतात. ५. Employability Skills चा विस्तृत अभ्यासक्रम, शिकण्याचे निकाल (Learning Outcomes), मूल्यमापन निकष आणि साधनांची सूची DGT च्या अधिकृत संकेतस्थळांवर स्वतंत्रपणे उपलब्ध करून दिलेली आहे.

पर्यावरण, आरोग्य, सुरक्षितता (EHS) व कामाच्या ठिकाणचे नियम

१. कार्यशाळेत काम करताना वैयक्तिक सुरक्षितता (Personal Safety) आणि कारखान्याची सुरक्षितता (Factory Safety) राखणे बंधनकारक आहे. २. कामाच्या ठिकाणी पर्यावरण, आरोग्य आणि सुरक्षितता (EHS Policy) संदर्भातील नियमांचे तंतोतंत पालन केले पाहिजे. ३. वीज खंडित होणे (Power failure), प्रणाली अपयश (System failure) किंवा आग लागणे अशा आपत्कालीन परिस्थितीला (Response to emergencies) तोंड देण्यासाठी योग्य सुरक्षितता कार्यपद्धतीचा अवलंब केला जातो. ४. कचऱ्याची योग्य विल्हेवाट आणि कचऱ्याचे पुनर्चक्रण (Recycling of waste) करणे आवश्यक आहे.

क्र. अभ्यासक्रम घटक (Course Element) प्रथम वर्ष (1st Year) द्वितीय वर्ष (2nd Year) एकूण कालावधी (Total Hours)
१ Employability Skills (रोजगार कौशल्ये) 120 तास 60 तास 180 तास

(टीप: कायदेशीर साक्षरता, माहितीचा अधिकार (RTI), सार्वजनिक तक्रार निवारण प्रणाली आणि किमान वेतन या विषयांचा विस्तृत तपशील मूल स्रोतातील निर्देशानुसार DGT च्या अधिकृत पोर्टलवर स्वतंत्रपणे उपलब्ध आहे.)


आकृती

(दिलेल्या मूळ स्रोतामध्ये या घटकासाठी कोणतीही आकृती दिलेली नाही.)


सूत्रे व उदाहरणे

(दिलेल्या मूळ स्रोतामध्ये या घटकासाठी कोणतीही सूत्रे किंवा गणिते दिलेली नाहीत.)


सुरक्षितता

१. कार्यशाळेत काम करताना वैयक्तिक सुरक्षा साधनांचा (Personal Protective Equipment) वापर करावा. २. कारखान्याच्या सुरक्षिततेचे (Factory safety) आणि EHS धोरणाचे नियम पाळावेत. ३. आग लागल्यास किंवा वीज प्रवाह खंडित झाल्यास आपत्कालीन नियमावलीनुसार त्वरित उपाययोजना करावी.


लक्षात ठेवा

१. Employability Skills हा CTS मधील सर्व ट्रेडसाठी सामायिक विषय आहे. २. प्रथम वर्षात Employability Skills चे १२० तास असतात. ३. द्वितीय वर्षात Employability Skills चे ६० तास असतात. ४. या विषयाचा एकूण कालावधी १८० तास आहे. ५. EHS म्हणजे Environment, Health, and Safety (पर्यावरण, आरोग्य आणि सुरक्षितता). ६. कार्यशाळेत वैयक्तिक व कारखान्याची सुरक्षा राखणे आवश्यक आहे. ७. Employability Skills चा सविस्तर अभ्यासक्रम www.bharatskills.gov.in वर उपलब्ध आहे.


प्रश्नोत्तरे

प्र. १. CTS अभ्यासक्रमात Employability Skills हा कोणत्या क्षेत्राचा भाग आहे?
उत्तर: Employability Skills हा CTS अभ्यासक्रमातील गाभा क्षेत्र (Core Area) मधील घटक आहे.

प्र. २. प्रथम वर्षात Employability Skills साठी किती तास निश्चित केलेले आहेत?
उत्तर: प्रथम वर्षात Employability Skills साठी १२० तास निश्चित केलेले आहेत.

प्र. ३. द्वितीय वर्षात Employability Skills साठी किती तास दिलेले आहेत?
उत्तर: द्वितीय वर्षात Employability Skills साठी ६० तास दिलेले आहेत.

प्र. ४. दोन वर्षांच्या अभ्यासक्रमात Employability Skills चा एकूण कालावधी किती तास आहे?
उत्तर: दोन वर्षांच्या अभ्यासक्रमात Employability Skills चा एकूण कालावधी १८० तास (१२० + ६०) आहे.

प्र. ५. Employability Skills चा सविस्तर अभ्यासक्रम कोणत्या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे?
उत्तर: www.cstaricalcutta.gov.in, www.bharatskills.gov.in आणि www.dgt.gov.in या अधिकृत संकेतस्थळांवर उपलब्ध आहे.

प्र. ६. EHS धोरणाचे पूर्ण रूप काय आहे?
उत्तर: EHS चे पूर्ण रूप Environment, Health, and Safety (पर्यावरण, आरोग्य आणि सुरक्षितता) असे आहे.

प्र. ७. कार्यशाळेत कोणत्या प्रकारच्या सुरक्षिततेचे नियम पाळणे आवश्यक आहे?
उत्तर: वैयक्तिक सुरक्षितता (Personal safety) आणि कारखान्याची सुरक्षितता (Factory safety) या नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे.

प्र. ८. अभ्यासक्रमात आपत्कालीन परिस्थितीची कोणती उदाहरणे नमूद केली आहेत?
उत्तर: वीज खंडित होणे (Power failure), प्रणाली अपयश (System failure) आणि आग (Fire) ही आपत्कालीन परिस्थितीची उदाहरणे नमूद केली आहेत.

For Instructors — Teaching Notes

उद्दिष्टे

  • कायदेशीर साक्षरतेशी (Legal Literacy) संबंधित प्रमुख शासकीय धोरणे जसे की कायदेशीर साक्षरता मोहीम, माहितीचा अधिकार (RTI), आणि सार्वजनिक तक्रार निवारण प्रणाली समजून घेणे.
  • कामाच्या ठिकाणी कर्मचाऱ्यांचे मूलभूत अधिकार ओळखणे, ज्यात सुरक्षित कामाची परिस्थिती (Safe Working Conditions), न्याय्य वागणूक (Fair Treatment), EHS/OSHE धोरण आणि शोषणाविरुद्ध संरक्षण (Protection against Exploitation) समाविष्ट आहे.
  • किमान वेतनाची (Minimum Wages) संकल्पना आणि तिचे विविध प्रकारच्या नोकऱ्यांवर होणारे उपयोजन समजून घेणे.

प्रेरणा (तैयारी - ५ मिनिटे)

  • पूर्वज्ञान (Prior Knowledge): प्रशिक्षणार्थींना वर्कशॉपमधील सुरक्षिततेचे नियम (Safety rules), वैयक्तिक व कारखान्याची सुरक्षितता (Personal & Factory Safety) आणि EHS (Environment, Health, and Safety) धोरणाची प्राथमिक माहिती आहे.
  • प्रेरक प्रश्न / वर्कशॉप परिस्थिती (Motivating Question / Workshop Situation): "जर वर्कशॉपमध्ये किंवा नोकरीच्या ठिकाणी तुमच्याकडून असुरक्षित वातावरणात काम करून घेतले जात असेल, किंवा ठरलेल्या नियमांपेक्षा कमी वेतन दिले जात असेल, तर एक कर्मचारी म्हणून तुमच्याकडे कोणते कायदेशीर अधिकार आणि तक्रार निवारण मार्ग उपलब्ध आहेत?"

सादरीकरण (प्रस्तुतीकरण - ३५ मिनिटे)

१. शासकीय धोरणे: कायदेशीर साक्षरता मोहीम, माहितीचा अधिकार (RTI) आणि सार्वजनिक तक्रार निवारण प्रणाली

  • स्पष्टीकरण (Explanation): कायदेशीर साक्षरतेशी संबंधित प्रमुख शासकीय धोरणांचा मुख्य उद्देश नागरिकांना आणि कर्मचाऱ्यांना त्यांच्या मूलभूत कायदेशीर हक्कांची जाणीव करून देणे हा असतो. 'कायदेशीर साक्षरता मोहीम' (Legal Literacy Mission) याद्वारे कामाच्या ठिकाणचे नियम व अधिकार तळागाळातील कर्मचाऱ्यांपर्यंत पोहोचवले जातात. 'माहितीचा अधिकार' (RTI - Right to Information) हे एक महत्त्वपूर्ण शासकीय धोरण आहे, ज्याद्वारे नागरिक किंवा कर्मचारी कोणत्याही सार्वजनिक प्राधिकरणाकडून कामकाजाची पारदर्शक माहिती मागवू शकतात. 'सार्वजनिक तक्रार निवारण प्रणाली' (Public Grievance System) ही कर्मचाऱ्यांच्या किंवा नागरिकांच्या समस्या, अन्याय आणि तक्रारींचे निवारण करण्यासाठी तयार केलेली अधिकृत यंत्रणा आहे. या प्रणालीमुळे कामाच्या ठिकाणी होणाऱ्या अन्यायाविरुद्ध किंवा व्यवस्थेतील त्रुटींविरुद्ध योग्य कायदेशीर मार्गाने तक्रार नोंदवता येते. या धोरणांमुळे संस्थांमध्ये पारदर्शकता, उत्तरदायित्व आणि कर्मचाऱ्यांच्या हक्कांचे संरक्षण निश्चित होते.
  • चर्चा / कृती (Activity / Discussion): प्रशिक्षणार्थींना दोन गटांत विभागून 'माहितीचा अधिकार (RTI) आणि सार्वजनिक तक्रार निवारण प्रणालीचा वापर करून कामाच्या ठिकाणच्या समस्या कशा सोडवाव्यात' यावर चर्चा घडवून आणणे.
  • वर्कशॉप उदाहरण (Workshop Example): आयटीआय किंवा कंपनीमध्ये सुरक्षितता उपकरणांच्या उपलब्धतेबाबत किंवा अनुदानाबाबत माहिती मिळवण्यासाठी RTI अर्ज तयार करण्याची सराव प्रक्रिया करणे.
  • सुरक्षितता व नियम (Safety & Regulations): तक्रार नोंदवताना केवळ अधिकृत शासकीय व कायदेशीर मार्गांचाच अवलंब करावा.
  • सामान्य चुका (Common Mistakes): RTI आणि सार्वजनिक तक्रार निवारण प्रणाली यांमधील फरक न समजणे; योग्य प्रक्रियेचा अवलंब न करता चुकीच्या ठिकाणी तक्रार करणे.

२. कामाच्या ठिकाणी कर्मचाऱ्यांचे मूलभूत अधिकार (EHS, OSHE धोरण आणि शोषणाविरुद्ध संरक्षण)

  • स्पष्टीकरण (Explanation): प्रत्येक कर्मचाऱ्याला कामाच्या ठिकाणी सुरक्षित आणि न्याय्य वातावरणात काम करण्याचा मूलभूत अधिकार आहे. यामध्ये 'पर्यावरण, आरोग्य आणि सुरक्षितता धोरण' (Environment, Health, and Safety - EHS Policy) आणि 'व्यावसायिक सुरक्षितता, आरोग्य आणि पर्यावरण' (Occupational Safety, Health and Environment - OSHE) या मानकांचे पालन करणे आस्थापनेसाठी बंधनकारक असते. कर्मचाऱ्यांना सुरक्षित कामाची परिस्थिती (Safe Working Conditions), योग्य वैयक्तिक संरक्षण साधने (PPE), आणि धोक्यांची ओळख (Hazard Identification & Prevention) मिळणे हा त्यांचा हक्क आहे. कामाच्या ठिकाणी सर्वांना समान आणि न्याय्य वागणूक (Fair Treatment) मिळणे तसेच कोणत्याही प्रकारच्या शोषणाविरुद्ध (Protection against Exploitation) संरक्षण मिळणे अत्यंत गरजेचे आहे. आपत्कालीन परिस्थिती उद्भवल्यास—जसे की वीज प्रवाह खंडित होणे (Power Failure), सिस्टीम फेल्युअर (System Failure) किंवा आग (Fire) लागल्यास—योग्य सुरक्षा प्रतिसादाची व्यवस्था असणे हा कर्मचाऱ्यांचा कायदेशीर अधिकार आहे. मालक किंवा व्यवस्थापनाने कर्मचाऱ्यांचे शारीरिक किंवा आर्थिक शोषण रोखून सुरक्षिततेच्या सर्व मानकांचे पालन केले पाहिजे.
  • भूमिका अभिनय / रोल-प्ले (Role-Play): एक प्रशिक्षणार्थी सुपरवायझरची व दुसरा कर्मचाऱ्याची भूमिका वटवून, असुरक्षित कामाच्या परिस्थितीबद्दल आवाज उठवणे आणि EHS धोरणानुसार सुरक्षा साधनांची मागणी करणे याचा रोल-प्ले करतील.
  • मूलभूत मानके व माहिती (Source Specifications):
    मानके / बाब (Item) व्याख्या / तपशील (Source Details)
    EHS Policy Environment, Health, and Safety Policy (पर्यावरण, आरोग्य व सुरक्षितता धोरण)
    OSHE Occupational Safety, Health and Environment
    मूलभूत अधिकार सुरक्षित कामाची परिस्थिती, न्याय्य वागणूक, शोषणाविरुद्ध संरक्षण
    आपत्कालीन प्रतिसाद Power failure, System failure आणि Fire वेळेस सुरक्षितता उपाय
    सुरक्षितता प्रकार Personal safety (वैयक्तिक) व Factory safety (कारखाना)
  • सुरक्षिततेचे मुद्दे (Safety Points): कामाच्या ठिकाणी नेहमी वैयक्तिक सुरक्षितता साधने (PPE) वापरावीत आणि असुरक्षित धोक्यांची माहिती त्वरित वरिष्ठांना द्यावी.
  • सामान्य चुका (Common Mistakes): असुरक्षित परिस्थितीत गप्प राहून काम करणे; शोषणाविरुद्ध किंवा सुरक्षेच्या अभावाविरुद्ध आवाज न उठवणे.

३. किमान वेतनाची संकल्पना (Concept of Minimum Wages) व तिचे विविध नोकऱ्यांवरील उपयोजन

  • स्पष्टीकरण (Explanation): किमान वेतन (Minimum Wages) म्हणजे कर्मचाऱ्याला त्याच्या कामाचा योग्य मोबदला मिळावा आणि त्याचे आर्थिक शोषण होऊ नये म्हणून कायद्याने निश्चित केलेले वेतनाचे किमान प्रमाण होय. कर्मचाऱ्याला त्याच्या आणि त्याच्या कुटुंबाच्या मूलभूत गरजा भागवता याव्यात हा या संकल्पनेचा मुख्य हेतू आहे. किमान वेतनाची संकल्पना वेगवेगळ्या प्रकारच्या नोकऱ्यांवर आणि कौशल्याच्या स्तरांनुसार लागू होते. नोकरीचे स्वरूप, कामाचे तास आणि कौशल्याची पातळी (उदा. अकुशल, अर्धकुशल, कुशल) यानुसार किमान वेतनाचे दर निश्चित केले जातात. कोणत्याही आस्थापनेला किंवा मालकाला शासनाने ठरवून दिलेल्या किमान वेतनापेक्षा कमी वेतन देण्याचा अधिकार नाही. जर एखाद्या कर्मचाऱ्याला किमान वेतनापेक्षा कमी मोबदला दिला जात असेल, तर ते कायद्याचे उल्लंघन आणि कर्मचाऱ्याचे शोषण मानले जाते.
  • चर्चा / कृती (Activity / Discussion): वेगवेगळ्या ट्रेडमधील नोकऱ्यांच्या स्वरूपावर (उदा. इलेक्ट्रीशियन, फिटर, सर्व्हिस तंत्रज्ञ) किमान वेतनाची संकल्पना कशी लागू होते यावर वर्गचर्चा.
  • वर्कशॉप उदाहरण (Workshop Example): आयटीआय प्रशिक्षण पूर्ण केल्यानंतर उद्योगात रुजू होताना मिळणारे वेतन हे शासकीय किमान वेतनाच्या नियमांनुसार आहे की नाही याची खात्री करणे.
  • सुरक्षितता व कायदेशीर नियम (Safety & Legal Rules): नोकरी स्वीकारण्यापूर्वी नियुक्तीपत्र (Appointment letter) आणि वेतनाच्या अटी लक्षपूर्वक वाचाव्यात.
  • सामान्य चुका (Common Mistakes): किमान वेतन आणि एकूण पगार (Gross salary) यातील फरक न समजणे; कराराशिवाय किंवा शासकीय नियमांचे उल्लंघन करून कमी वेतनात काम स्वीकारणे.

फलक-लेखन (Board Work)

====================================================================
                        कायदेशीर साक्षरता (LEGAL LITERACY)
====================================================================
१. शासकीय धोरणे:
   - Legal Literacy Mission (कायदेशीर साक्षरता मोहीम)
   - Right to Information - RTI (माहितीचा अधिकार)
   - Public Grievance System (सार्वजनिक तक्रार निवारण प्रणाली)

२. कर्मचाऱ्यांचे मूलभूत अधिकार (Basic Employee Rights):
   - Safe Working Conditions (सुरक्षित कामाची परिस्थिती)
   - Fair Treatment (न्याय्य वागणूक)
   - Protection against Exploitation (शोषणाविरुद्ध संरक्षण)
   - EHS (Environment, Health, and Safety) Policy
   - OSHE (Occupational Safety, Health and Environment)

३. आपत्कालीन प्रतिसाद (Response to Emergencies):
   - Power Failure / System Failure / Fire

४. किमान वेतन (Minimum Wages):
   - कर्मचाऱ्यांचे शोषण रोखण्यासाठी कायद्याने निश्चित केलेला किमान मोबदला.
   - विविध प्रकारच्या नोकऱ्यांवर व कौशल्यांवर लागू.
====================================================================

उपयोजन (स्वाध्याय व कृती - १० मिनिटे)

  • प्रशिक्षणार्थी कृती (Trainee Activity): १. सर्व प्रशिक्षणार्थी गटात बसून कामाच्या ठिकाणी असुरक्षित परिस्थिती निर्माण झाल्यास EHS अधिकारी किंवा तक्रार निवारण प्रणालीकडे तक्रार कशी नोंदवावी यावर रोल-प्ले करतील. २. RTI अर्जाचा मसुदा आणि किमान वेतनावरील हक्कांची यादी आपापल्या वहीत तयार करतील.

प्रश्न (मूल्यमापन - १० मिनिटे)

१. प्रश्न (तोंडी): कायदेशीर साक्षरतेशी संबंधित प्रमुख शासकीय धोरणे कोणती आहेत?

  • उत्तर: कायदेशीर साक्षरता मोहीम (Legal Literacy Mission), माहितीचा अधिकार (RTI), आणि सार्वजनिक तक्रार निवारण प्रणाली (Public Grievance System).

२. प्रश्न (लघु-उत्तरी): EHS चे पूर्ण रूप काय आहे?

  • उत्तर: EHS म्हणजे Environment, Health, and Safety (पर्यावरण, आरोग्य आणि सुरक्षितता).

३. प्रश्न (लघु-उत्तरी): OSHE चा पूर्ण फॉर्म सांगा.

  • उत्तर: OSHE म्हणजे Occupational Safety, Health and Environment (व्यावसायिक सुरक्षितता, आरोग्य आणि पर्यावरण).

४. प्रश्न (लघु-उत्तरी): कामाच्या ठिकाणी कर्मचाऱ्यांचे मूलभूत अधिकार कोणते आहेत?

  • उत्तर: सुरक्षित कामाची परिस्थिती (Safe working conditions), न्याय्य वागणूक (Fair treatment), आणि शोषणाविरुद्ध संरक्षण (Protection against exploitation).

५. प्रश्न (लघु-उत्तरी): किमान वेतन (Minimum Wages) म्हणजे काय?

  • उत्तर: कर्मचाऱ्यांचे आर्थिक शोषण रोखण्यासाठी आणि मूलभूत गरजा भागवण्यासाठी शासनाने कायद्याने निश्चित केलेला किमान मोबदला म्हणजे किमान वेतन होय.

६. प्रश्न (वर्कशॉप परिस्थिती / तार्किक): वर्कशॉपमध्ये काम करताना वीज प्रवाह खंडित झाला (Power failure) किंवा आग लागली (Fire), तर कोणत्या धोरणानुसार उपाययोजना केल्या जातात?

  • उत्तर: EHS धोरण आणि आपत्कालीन प्रतिसाद (Response to emergencies) मानकांनुसार सुरक्षितता उपाययोजना राबवल्या जातात.

७. प्रश्न (लघु-उत्तरी): माहितीचा अधिकार (RTI) चा मुख्य उद्देश काय आहे?

  • उत्तर: सार्वजनिक प्राधिकरणांकडून आवश्यक माहिती मिळवून कामकाजात पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व आणणे हा RTI चा मुख्य उद्देश आहे.

८. प्रश्न (लघु-उत्तरी): कर्मचाऱ्याला ठरवून दिलेल्या किमान वेतनापेक्षा कमी वेतन देणे काय मानले जाते?

  • उत्तर: ते कायद्याचे उल्लंघन आणि कर्मचाऱ्याचे शोषण मानले जाते.

गृहपाठ

१. कामाच्या ठिकाणी कर्मचाऱ्यांचे मूलभूत अधिकार आणि EHS/OSHE धोरणाचे महत्त्व यावर एक संक्षिप्त टीप लिहा. २. RTI (माहितीचा अधिकार) आणि सार्वजनिक तक्रार निवारण प्रणालीचा वापर करून कर्मचारी आपल्या हक्कांचे रक्षण कसे करू शकतात, हे स्पष्ट करा.

Based on the DGT curriculum and NIMI books — for ITI trainees and instructors.