इलेक्ट्रिकल सर्किट आकृती काढणे — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 2
Announcements
ITI Admission 2026 Last Date Extended in Maharashtra | ITI प्रवेशाची अंतिम तारीख 14 ऑक्टोबर 🚨 TATA MOTORS LTD. – APPRENTICESHIP RECRUITMENT 2026 🚨 🚀 Bajaj Manufacturing Systems (BMS) Course ला श्री गणेश प्रायव्हेट ITI, यावल येथे सुरुवात 📢 Skill India Portal वर Training Verification प्रक्रिया सुरू 🎓📱 **ITI विद्यार्थ्यांसाठी आता अभ्यास होणार आणखी स्मार्ट!** 🚀 📢 रोजगार महाकुंभ – महाराष्ट्र | नोकरीइच्छुक उमेदवारांसाठी नोंदणी सुरू! 📢 ITI विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची संधी ⚡ महाजेनको अंतर्गत प्रशिक्षण योजनेची जाहिरात.. 📢 **महत्त्वाची सूचना – ITI Admission**
Home / Drawing of Electrical Circuit Diagram — Electrician Year 2

Drawing of Electrical Circuit Diagram — Electrician Year 2

Updated 15 Nov 2026 ·
Electrician Year 2 Engineering Drawing LO 27 P 0 / T 45 hrs

Read and apply engineering drawing for different application in the field of work.

Syllabus

Professional Knowledge (Theory)

  • Drawing of Electrical circuit diagram.

For Trainees — Notebook Notes

येथे तुमच्या नोंदवहीसाठी (Notebook) 'इलेक्ट्रिकल सर्किट आकृती काढणे' या विषयावरील टिपण दिले आहे:

उद्दिष्टे

  • सेमी-ऑटोमॅटिक स्टार-डेल्टा स्टार्टरची वायरिंग डायग्राम समजून घेणे.
  • सेमी-ऑटोमॅटिक स्टार-डेल्टा स्टार्टरची कार्यपद्धती (Operation) स्पष्ट करणे.
  • सबस्टेशनची सर्किट डायग्राम (Single Line Diagram) समजून घेणे.
  • सबस्टेशनमधील विविध घटकांचे (Components) वर्णन करणे.

परिचय / व्याख्या

  • सेमी-ऑटोमॅटिक स्टार-डेल्टा स्टार्टर: हा स्टार्टर इंडक्शन मोटर सुरक्षितपणे सुरू करण्यासाठी वापरला जातो. यात कॉन्टॅक्टर्सचा वापर करून मुख्य लाईन जोडली किंवा तोडली जाते.
  • इलेक्ट्रिकल सबस्टेशन: सबस्टेशन म्हणजे पॉवर ट्रान्सफॉर्मर, बसबार, ऑक्झिलरी आणि स्विचगिअर इत्यादी घटकांचे असे नेटवर्क आहे, जे सामान्य स्थितीत मॅन्युअली आणि आपत्कालीन स्थितीत (उदा. भूकंप, पूर, शॉर्ट सर्किट) आपोआप बंद (OFF) होऊ शकते.

मुख्य मुद्दे

१. सेमी-ऑटोमॅटिक स्टार-डेल्टा स्टार्टरची कार्यपद्धती

  1. जेव्हा स्टार्ट बटण (S2) दाबले जाते, तेव्हा स्टार कॉन्टॅक्टर कॉइल (K3) ऊर्जावान (Energise) होते.
  2. K3 बंद झाल्यावर, मेन कॉन्टॅक्टर (K1) ऊर्जावान होतो.
  3. जोपर्यंत स्टार्ट बटण दाबलेले असते, तोपर्यंत स्टार कॉन्टॅक्टर (K3) चालू राहतो.
  4. बटण सोडल्यावर K3 कॉइल डी-एनर्जाइज होते आणि डेल्टा कॉन्टॅक्टर (K2) सर्किट पूर्ण होऊन तो बंद (Close) होतो.
  5. मोटर समाधानकारकपणे चालण्यासाठी ती सिंक्रोनस स्पीडच्या सुमारे ७०% वेगापर्यंत पोहोचणे आवश्यक आहे.

२. सबस्टेशनचे मुख्य घटक

  1. पॉवर ट्रान्सफॉर्मर: व्होल्टेज बदलण्यासाठी वापरला जातो.
  2. बसबार (Busbar): हा एक सामायिक घटक आहे ज्याला अनेक इनकमिंग आणि आउटगोइंग सर्किट्स जोडलेले असतात.
  3. सर्किट ब्रेकर आणि आयसोलेटर: इनकमिंग आणि आउटगोइंग लाईनमध्ये संरक्षणासाठी आणि जोडणी तोडण्यासाठी सर्किट ब्रेकरच्या दोन्ही बाजूला आयसोलेटर बसवलेले असतात.
  4. लाईटनिंग अरेस्टर (Lightning Arrestor): ट्रान्सफॉर्मरच्या संरक्षणासाठी फेस आणि ग्राउंड दरम्यान सुरुवातीला जोडलेले असतात.
  5. व्होल्टेज ट्रान्सफॉर्मर: कंट्रोल आणि मीटरिंगसाठी वापरले जातात.

३. सबस्टेशनची मुख्य कामे (Major Tasks)

  1. ट्रान्समिशन सिस्टमचे संरक्षण केंद्र (Protection hub) म्हणून काम करणे.
  2. सिस्टमची फ्रिक्वेन्सी मर्यादेत ठेवणे आणि लोड शेडिंग हाताळणे.
  3. ग्राहक आणि जनरेटिंग स्टेशनमधील ऊर्जेची देवाणघेवाण नियंत्रित करणे.
  4. व्होल्टेज नियंत्रण करणे आणि रिअॅक्टिव्ह पॉवरचा प्रवाह कमी करणे.
  5. फॉल्टचे विश्लेषण करणे आणि बिघाडाचे कारण शोधणे, ज्यामुळे नेटवर्कची कार्यक्षमता सुधारते.

आकृती

  • आकृती १ (Wiring Diagram): सेमी-ऑटोमॅटिक स्टार-डेल्टा स्टार्टरची वायरिंग डायग्राम. यामध्ये कॉन्टॅक्टर्स K1, K2, K3 आणि स्टार्ट बटण S2 दाखवावे.
  • आकृती २ (Line Diagram): पॉवर सर्किट आणि कंट्रोल सर्किटची लाईन डायग्राम. यामध्ये कंट्रोल सर्किटसाठी पर्यायी पद्धत (Alternative form) दाखवावी.
  • आकृती ३ (Single Line Diagram): ३३ केव्ही (33kV) सबस्टेशनची सिंगल लाईन डायग्राम. यामध्ये ३३ केव्ही इनकमिंग लाईन, लाईटनिंग अरेस्टर, बसबार, ट्रान्सफॉर्मर, सर्किट ब्रेकर आणि आउटगोइंग फीडर दाखवावे.

सूत्रे व उदाहरणे

  • सूत्र: फ्युज वायर रेटिंग = १.५ × मोटरचे फुल लोड करंट रेटिंग.
  • उदाहरण: १० HP, १५ ॲम्पिअर (Amps) मोटरसाठी फ्युज रेटिंग किती असेल?
    • दिलेले: फुल लोड करंट = १५ A.
    • फ्युज रेटिंग = १५ × १.५ = २२.५ A.
    • उत्तर: यासाठी २३ ॲम्पिअर किंवा २५ ॲम्पिअर रेटिंगचा फ्युज वापरावा.

सुरक्षितता

  • आपत्कालीन परिस्थितीत (भूकंप, पूर किंवा शॉर्ट सर्किट) सबस्टेशन आपोआप बंद होण्याची व्यवस्था असावी.
  • मॅन्युअल स्टार-डेल्टा स्टार्टर हाताळताना विशेष कौशल्याची गरज असते; लेव्हरच्या संथ हालचालीमुळे कॉन्टॅक्ट्स खराब होऊ शकतात.
  • लाईटनिंग अरेस्टरचा वापर करून ट्रान्सफॉर्मरचे आकाशातील विजेपासून संरक्षण करावे.

लक्षात ठेवा

  1. फ्युज रेटिंग नेहमी फुल लोड करंटच्या १.५ पट असावे.
  2. मोटर ७०% सिंक्रोनस स्पीडला पोहोचल्यावरच व्यवस्थित सुरू होते.
  3. सबस्टेशन जनरेटिंग स्टेशनकडून ऊर्जा घेते आणि ग्राहकांना पोहोचवते.
  4. ग्रीड सबस्टेशन हे जनरेटिंग स्टेशनच्या जवळ असते.
  5. सर्किट ब्रेकरच्या दोन्ही बाजूला आयसोलेटरचा आधार (Support) दिलेला असतो.
  6. स्टार आणि डेल्टा कॉन्टॅक्टर्समध्ये इलेक्ट्रिकल इंटरलॉकिंग असते.

प्रश्नोत्तरे

१. प्रश्न: फ्युज वायरचे रेटिंग किती असावे? उत्तर: फ्युज वायरचे रेटिंग मोटरच्या फुल लोड करंट रेटिंगच्या १.५ पट असावे.

२. प्रश्न: सबस्टेशनची व्याख्या काय आहे? उत्तर: सबस्टेशन म्हणजे ट्रान्सफॉर्मर, बसबार, ऑक्झिलरी आणि स्विचगिअर यांचे नेटवर्क जे वीज वितरण आणि नियंत्रण करते.

३. प्रश्न: सेमी-ऑटोमॅटिक स्टार्टरमध्ये K3 कॉन्टॅक्टर कशासाठी असतो? उत्तर: K3 हा स्टार कॉन्टॅक्टर (Star Contactor) म्हणून काम करतो.

४. प्रश्न: सबस्टेशनमध्ये बसबारचे कार्य काय? उत्तर: बसबार हा इनकमिंग आणि आउटगोइंग सर्किट्सना जोडणारा सामायिक घटक (Common entity) आहे.

५. प्रश्न: मॅन्युअल स्टार-डेल्टा स्टार्टरमध्ये कोणती समस्या उद्भवू शकते? उत्तर: लेव्हरच्या संथ हालचालीमुळे (Sluggish operation) फिक्स्ड आणि मुव्हिंग कॉन्टॅक्ट्स खराब होऊ शकतात.

६. प्रश्न: सबस्टेशनमध्ये आपत्कालीन स्थिती कोणती असू शकते? उत्तर: भूकंप, पूर किंवा शॉर्ट सर्किट या आपत्कालीन स्थिती असू शकतात.

७. प्रश्न: ३३ केव्ही सबस्टेशनमध्ये सुरुवातीला कोणते उपकरण जोडलेले असते? उत्तर: इनकमिंग लाईनवर सुरुवातीला लाईटनिंग किंवा सर्ज अरेस्टर (Lightning/Surge Arresters) जोडलेले असतात.

८. प्रश्न: सबस्टेशनमध्ये डेटा ट्रान्समिशन कशासाठी केले जाते? उत्तर: नेटवर्कचे मॉनिटरिंग, संरक्षण आणि नियंत्रण करण्यासाठी लाईन कॅरियरद्वारे डेटा ट्रान्समिशन केले जाते.

For Instructors — Teaching Notes

येथे इलेक्ट्रीशियन (Electrician) द्वितीय वर्षासाठी 'इलेक्ट्रिकल सर्किट आकृती काढणे' (Drawing of Electrical Circuit Diagram) या विषयावर आधारित अध्यापन नोट्स (Teaching Notes) आहेत.


अध्यापन नोट्स: इलेक्ट्रिकल सर्किट आकृती काढणे (Drawing of Electrical Circuit Diagram)

वेळ: ६० मिनिटे
साहित्य: ड्रॉइंग बोर्ड, टी-स्क्वेअर, पेन्सिल, खोडरबर, आणि संदर्भ पुस्तक.


## उद्दिष्टे (Objectives) (५ मिनिटे)

या पाठाच्या शेवटी, शिकाऊ उमेदवार सक्षम होतील: १. सेमी-ऑटोमॅटिक स्टार-डेल्टा स्टार्टरची वायरिंग आकृती (Wiring Diagram) काढण्यास. २. सेमी-ऑटोमॅटिक स्टार-डेल्टा स्टार्टरची कार्यपद्धती स्पष्ट करण्यास. ३. सब-स्टेशनची सर्किट आकृती आणि त्यातील घटक स्पष्ट करण्यास. ४. ३३ KV सब-स्टेशनची सिंगल लाईन डायग्राम (SLD) काढण्यास.


## प्रेरणा (Prior Knowledge & Motivation) (५ मिनिटे)

पूर्वज्ञान: शिकाऊ उमेदवारांना मूलभूत इलेक्ट्रिकल चिन्हे आणि मॅन्युअल स्टार-डेल्टा स्टार्टरची माहिती आहे. प्रेरणादायी प्रश्न: समजा, वर्कशॉपमध्ये मॅन्युअल स्टार्टर हाताळताना हँडल हळू चालवले (sluggish operation) तर काय होईल? यामुळे फिक्स्ड आणि मुव्हिंग कॉन्टॅक्ट्स खराब होऊ शकतात. हे टाळण्यासाठी आपण सेमी-ऑटोमॅटिक स्टार्टर वापरतो. तसेच, संपूर्ण शहराला वीज पुरवठा करणाऱ्या सब-स्टेशनचे जाळे कागदावर कसे दाखवता येईल? आज आपण हेच शिकणार आहोत.


## सादरीकरण (Presentation) (३५ मिनिटे)

१. सेमी-ऑटोमॅटिक स्टार-डेल्टा स्टार्टर सर्किट (Semi-automatic Star-Delta Starter)

इन्स्ट्रक्टरने फलकावर आकृती काढत स्पष्ट करावे: मॅन्युअल स्टार्टरमध्ये मानवी कौशल्याची गरज असते, पण सेमी-ऑटोमॅटिक स्टार्टरमध्ये कॉन्टॅक्टर्सचा (Contactors) वापर केला जातो. यामध्ये मुख्यत्वे तीन कॉन्टॅक्टर्स असतात: K1 (Main), K2 (Delta), आणि K3 (Star). मोटर सुरू करताना ती ७०% सिंक्रोनस स्पीडपर्यंत पोहोचेपर्यंत स्टार्ट बटण दाबून धरावे लागते. फ्यूज रेटिंग ठरवताना, मोटरच्या फुल लोड करंटच्या १.५ पट रेटिंगचा फ्यूज वापरावा. उदाहरणार्थ, १० HP, १५ Amps मोटरसाठी २३ Amps किंवा २५ Amps चा फ्यूज वापरावा.

२. सब-स्टेशन सर्किट आणि घटक (Substation Circuit & Components)

सब-स्टेशन म्हणजे पॉवर ट्रान्सफॉर्मर, बसबार, ऑक्झिलरी आणि स्विचगिअर यांचे जाळे होय. हे जाळे सामान्य स्थितीत मॅन्युअली आणि आपत्कालीन स्थितीत (उदा. भूकंप, पूर किंवा शॉर्ट सर्किट) आपोआप बंद (OFF) करता येते. सब-स्टेशन जनरेटिंग स्टेशनकडून वीज घेते आणि ग्राहकांना पोहोचवते. याला 'ग्रीड सब-स्टेशन' असेही म्हणतात. याचे मुख्य काम ट्रान्समिशन सिस्टिमचे संरक्षण करणे, वारंवारता (Frequency) राखणे आणि व्होल्टेज नियंत्रण करणे हे आहे.

३. इंजिनिअरिंग ड्रॉइंग कार्ड्स (Engineering Drawing Cards)

कार्ड १: सेमी-ऑटोमॅटिक स्टार-डेल्टा स्टार्टर वायरिंग डायग्राम

  • आकृती: स्त्रोतानुसार Fig 1 (Wiring Diagram) आणि Fig 2 (Power & Control Circuit) काढा. यात K1, K2, K3 कॉन्टॅक्टर्स, ओव्हरलोड रिले आणि पुश बटन्स दाखवा.
  • महत्त्व: मोटरला सुरक्षितपणे स्टारमधून डेल्टामध्ये नेण्यासाठी आणि कॉन्टॅक्ट्सचे नुकसान टाळण्यासाठी.
  • कसे काढावे: १. प्रथम पॉवर सर्किटसाठी तीन मुख्य लाईन्स काढा. २. K1, K2 आणि K3 कॉन्टॅक्टर्सची चिन्हे योग्य अंतरावर काढा. ३. कंट्रोल सर्किटसाठी P4, P3 पॉइंट्स आणि स्टार्ट बटण (S2) जोडा. ४. K3 चे NC कॉन्टॅक्ट्स ११ आणि १२ दरम्यान दाखवा.
  • सामान्य चुका: इंटरलॉकिंग कॉन्टॅक्ट्स (NC/NO) चुकीच्या ठिकाणी जोडणे.

कार्ड २: ३३ KV सब-स्टेशन सिंगल लाईन डायग्राम (SLD)

  • आकृती: स्त्रोतानुसार ३३ KV इनकमिंग लाईन, लाइटनिंग अरेस्टर (LA), बसबार, सर्किट ब्रेकर (CB) आणि आयसोलेटर (Isolator) यांची चिन्हे एका रेषेत दाखवा.
  • महत्त्व: सब-स्टेशनमधील घटकांचा परस्पर संबंध आणि विजेचा प्रवाह समजून घेण्यासाठी.
  • कसे काढावे: १. सर्वात वर ३३ KV इनकमिंग फीडर लाईन काढा. २. फेज ते ग्राउंड दरम्यान लाइटनिंग अरेस्टर जोडा. ३. बसबार आणि सर्किट दरम्यान सर्किट ब्रेकर काढा. ४. सर्किट ब्रेकरच्या दोन्ही बाजूंना आयसोलेटर दाखवा. ५. शेवटी आउटगोइंग फीडर दाखवा.
  • सामान्य चुका: आयसोलेटर आणि सर्किट ब्रेकरचा क्रम बदलणे (आयसोलेटर नेहमी सर्किट ब्रेकरच्या दोन्ही बाजूला हवेत).

## फलक-लेखन (Board Work)

  • विषय: इलेक्ट्रिकल सर्किट आकृती (Star-Delta & Substation)
  • फ्यूज रेटिंग सूत्र: $Fuse Rating = 1.5 \times Full Load Current$
  • स्टार्टर घटक: K1 (Main), K2 (Delta), K3 (Star)
  • सब-स्टेशन घटक: ट्रान्सफॉर्मर, बसबार, सर्किट ब्रेकर, आयसोलेटर, LA.
  • महत्त्वाची टीप: ३३ KV लाईनवर सुरुवातीला लाइटनिंग अरेस्टर फेज-टू-ग्राउंड जोडले जातात.

## उपयोजन (Application) (१० मिनिटे)

१. शिकाऊ उमेदवारांना त्यांच्या ड्रॉइंग शीटवर सेमी-ऑटोमॅटिक स्टार-डेल्टा स्टार्टरचे कंट्रोल सर्किट काढण्यास सांगा. २. ३३ KV सब-स्टेशनची सिंगल लाईन डायग्राम काढण्याचा सराव करून घ्या. ३. इन्स्ट्रक्टरने प्रत्येक टेबलवर जाऊन आकृतीमधील कनेक्शन्स (उदा. ११-१२ आणि ९-१० पॉइंट्स) तपासणे.


## प्रश्न (Test) (१० मिनिटे)

१. १० HP, १५ Amps मोटरसाठी योग्य फ्यूज रेटिंग किती असावे? उत्तर: २३ Amps किंवा २५ Amps (१.५ पट).

२. सेमी-ऑटोमॅटिक स्टार्टरमध्ये मोटर किती टक्के वेग पकडल्यावर स्टार्ट बटण सोडावे? उत्तर: सुमारे ७०% सिंक्रोनस स्पीड.

३. सब-स्टेशनमध्ये आपत्कालीन स्थिती कोणती असू शकते? उत्तर: भूकंप, पूर किंवा शॉर्ट सर्किट.

४. ३३ KV सब-स्टेशनमध्ये सुरुवातीला कोणते उपकरण जोडले जाते? उत्तर: लाइटनिंग किंवा सर्ज अरेस्टर (Lightning or Surge Arresters).

५. सर्किट ब्रेकरच्या दोन्ही बाजूंना काय जोडलेले असते? उत्तर: आयसोलेटर (Isolator).

६. K3 कॉन्टॅक्टर कशासाठी वापरला जातो? उत्तर: स्टार कनेक्शनसाठी (Star Contactor).

७. सब-स्टेशनचे कोणतेही दोन मुख्य कार्य सांगा. उत्तर: १. ट्रान्समिशन सिस्टिमचे संरक्षण करणे. २. व्होल्टेज नियंत्रण करणे.

८. मॅन्युअल स्टार-डेल्टा स्टार्टरमध्ये हँडल हळू चालवल्यास काय होते? उत्तर: मुव्हिंग आणि फिक्स्ड कॉन्टॅक्ट्सचे नुकसान होते.


## गृहपाठ

१. सेमी-ऑटोमॅटिक स्टार-डेल्टा स्टार्टरची पॉवर सर्किट आकृती सुबकपणे काढून आणा. २. सब-स्टेशनमधील विविध घटकांची यादी करा आणि त्यांचे कार्य थोडक्यात लिहा.

Based on the DGT curriculum and NIMI books — for ITI trainees and instructors.