Home / Setting Goals & Building a Plan — Electrician Year 1
Setting Goals & Building a Plan — Electrician Year 1
Updated 19 Nov 2026 ·
Electrician Year 1 Employability Skills LO 2 P 0 / T 6 hrs
Identify personal strengths, interests, and career pathways, and create SMART action plan for career development.
Syllabus
Professional Knowledge (Theory)
Write a short-term and long-term goal for my future / Use SMART goals to prepare a plan for my future.
Create an action plan with steps and a timeline.
Identify possible challenges and support needed.
For Trainees — Notebook Notes
नोंदवही टिपण (Trainee's Notebook Notes)
व्यवसाय (Trade): इलेक्ट्रीशियन (Electrician) वर्ष (Year): 1 विषय (Subject): Employability Skills टॉपिक (Topic): Setting Goals & Building a Plan (करियर प्रगती मार्ग आणि योजना)
उद्दिष्टे
Craftsmen Training Scheme (CTS) अंतर्गत इलेक्ट्रीशियन व्यवसायातील करियर प्रगतीचे मार्ग (Progression Pathways) जाणून घेणे.
Employability Skills (रोजगार कौशल्ये) या विषयाची रचना, तास आणि परीक्षा उत्तीर्णांक नियम समजून घेणे.
प्रशिक्षणानंतर उपलब्ध असणाऱ्या विविध संधींचा (उद्योग, उच्च शिक्षण, स्वावलंबन) अभ्यास करणे.
परिचय / व्याख्या
Employability Skills (रोजगार कौशल्ये): हा CTS अभ्यासक्रमातील गाभा क्षेत्र (Core area) आहे, जो प्रशिक्षणार्थीला आवश्यक मूळ कौशल्ये (core skills), व्यावसायिक ज्ञान आणि जीवन कौशल्ये (life skills) प्रदान करतो.
Progression Pathways (प्रगतीचे मार्ग): ITI चे प्रशिक्षण पूर्ण केल्यानंतर प्रशिक्षणार्थीला उद्योगात नोकरी, उच्च शिक्षण किंवा स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्यासाठी उपलब्ध असणारे विविध मार्ग.
मुख्य मुद्दे
1. करियर प्रगतीचे मार्ग (Progression Pathways)
स्रोत दस्तऐवजानुसार इलेक्ट्रीशियन व्यवसायातील प्रशिक्षणार्थीसाठी खालील प्रगतीचे मार्ग उपलब्ध आहेत:
उद्योगामध्ये रोजगार (Industry): प्रशिक्षणार्थी इलेक्ट्रीशियन (Electrician) म्हणून उद्योगात रुजू होऊ शकतात आणि पुढे वरिष्ठ इलेक्ट्रीशियन (Senior Electrician), पर्यवेक्षक (Supervisor) आणि व्यवस्थापक (Manager) पदापर्यंत प्रगती करू शकतात.
उद्योजकता (Entrepreneurship): संबंधित क्षेत्रात स्वतःचा व्यवसाय सुरू करून उद्योजक (Entrepreneur) बनू शकतात.
उच्च माध्यमिक शिक्षण (NIOS): उच्च माध्यमिक प्रमाणपत्र मिळवण्यासाठी नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ ओपन स्कूलिंग (NIOS) द्वारे 10+2 परीक्षेस बसून सामान्य किंवा तांत्रिक शिक्षणात पुढे जाऊ शकतात.
अभियांत्रिकी डिप्लोमा (Diploma Course): अधिसूचित शाखांमध्ये लॅटरल एंट्रीद्वारे (Lateral entry) अभियांत्रिकीच्या डिप्लोमा अभ्यासक्रमात थेट प्रवेश घेऊ शकतात.
प्रशिक्षणार्थी कार्यक्रम (Apprenticeship Programme): नॅशनल अप्रेंटिसशिप सर्टिफिकेट (NAC) मिळवण्यासाठी विविध उद्योगांमध्ये अप्रेंटिसशिप प्रोग्राममध्ये सामील होऊ शकतात.
निदेशक प्रशिक्षण (CITS): ITI मध्ये निदेशक (Instructor) बनण्यासाठी क्राफ्ट्स इंस्ट्रक्टर ट्रेनिंग स्कीम (CITS) मध्ये प्रवेश घेऊ शकतात.
ॲडव्हान्स डिप्लोमा (Advanced Diploma): DGT अंतर्गत लागू असलेल्या ॲडव्हान्स डिप्लोमा (व्होकेशनल) अभ्यासक्रमांमध्ये प्रवेश घेऊ शकतात.
2. इम्प्लॉयबिलिटी स्किल्स (Employability Skills) अभ्यासक्रम रचना
कालावधी: पहिल्या वर्षासाठी (1st Year) 120 तास आणि दुसऱ्या वर्षासाठी (2nd Year) 60 तास, असे एकूण 180 तास (Notional Training Hours) निर्धारित आहेत.
उत्तीर्णांक नियम (Pass Regulation): Employability Skills या विषयासाठी परीक्षांमध्ये उत्तीर्ण होण्यासाठी किमान 33% गुण आवश्यक आहेत.
प्रमाणपत्र: प्रशिक्षण यशस्वीरीत्या पूर्ण केल्यानंतर DGT द्वारे नॅशनल ट्रेड सर्टिफिकेट (NTC) प्रदान केले जाते.
(स्रोत दस्तऐवजात या घटकासाठी कोणतीही आकृती दिलेली नाही.)
सूत्रे व उदाहरणे
(स्रोत दस्तऐवजात या घटकासाठी कोणतीही सूत्रे किंवा उदाहरणे दिलेली नाहीत.)
सुरक्षितता
OSHE मानके: कार्यशाळेत किंवा उद्योगात काम करताना व्यावसायिक सुरक्षा, आरोग्य आणि पर्यावरण (Occupational Safety, Health and Environment - OSHE) नियमांचे तंतोतंत पालन करावे.
अपघात प्रतिबंध: काम करताना सर्व व्यक्तिगत सुरक्षा साधने (PPE) वापरावीत आणि अपघात प्रतिबंधक नियमांचे भान ठेवावे.
लक्षात ठेवा
इलेक्ट्रीशियन व्यवसाय CTS अंतर्गत 2 वर्षांचा असून त्याचा NSQF दर्जा लेव्हल 4 (Level 4) आहे.
Employability Skills हा Core Area चा भाग असून प्रथम वर्षात 120 तास व द्वितीय वर्षात 60 तास दिलेले आहेत.
Employability Skills या विषयामध्ये उत्तीर्ण होण्यासाठी किमान 33% गुण मिळवणे आवश्यक आहे.
ITI उत्तीर्ण झाल्यानंतर NIOS द्वारे 10+2 शिक्षणाची पात्रता मिळवता येते.
अभियांत्रिकी डिप्लोमा अभ्यासक्रमासाठी थेट दुसऱ्या वर्षात (Lateral Entry) प्रवेश घेता येतो.
ITI मध्ये निदेशक (Instructor) होण्यासाठी CITS (Craft Instructor Training Scheme) पूर्ण करणे आवश्यक आहे.
उद्योगात इलेक्ट्रीशियन पदापासून सुरुवात करून मॅनेजर (Manager) पदापर्यंत पदोन्नती शक्य आहे.
अप्रेंटिसशिप पूर्ण केल्यावर नॅशनल अप्रेंटिसशिप सर्टिफिकेट (NAC) दिले जाते.
प्रश्नोत्तरे
प्रश्न: DGT द्वारे CTS अभ्यासक्रम पूर्ण केल्यावर कोणते प्रमाणपत्र दिले जाते? उत्तर: DGT द्वारे नॅशनल ट्रेड सर्टिफिकेट (NTC - National Trade Certificate) दिले जाते.
प्रश्न: Employability Skills विषयासाठी प्रथम वर्ष आणि द्वितीय वर्षात किती तास दिलेले आहेत? उत्तर: प्रथम वर्षासाठी 120 तास आणि द्वितीय वर्षासाठी 60 तास (एकूण 180 तास) दिलेले आहेत.
प्रश्न: Employability Skills विषयात उत्तीर्ण होण्यासाठी किमान किती टक्के गुण आवश्यक आहेत? उत्तर: या विषयात उत्तीर्ण होण्यासाठी किमान 33% गुण आवश्यक आहेत.
प्रश्न: ITI नंतर 10+2 प्रमाणपत्र मिळवण्यासाठी कोणत्या संस्थेची परीक्षा देता येते? उत्तर: नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ ओपन स्कूलिंग (NIOS) द्वारे 10+2 ची परीक्षा देता येते.
प्रश्न: ITI मध्ये इन्स्ट्रक्टर (Instructor) बनण्यासाठी कोणता अभ्यासक्रम करावा लागतो? उत्तर: क्राफ्ट्स इंस्ट्रक्टर ट्रेनिंग स्कीम (CITS - Craft Instructor Training Scheme) अभ्यासक्रम करावा लागतो.
प्रश्न: Apprenticeship Training Scheme (ATS) यशस्वीरीत्या पूर्ण केल्यावर कोणते प्रमाणपत्र मिळते? उत्तर: नॅशनल अप्रेंटिसशिप सर्टिफिकेट (NAC - National Apprenticeship Certificate) मिळते.
प्रश्न: उद्योगात इलेक्ट्रीशियन म्हणून काम सुरू केल्यावर पदोन्नतीचे टप्पे कोणते आहेत? उत्तर: इलेक्ट्रीशियन $\rightarrow$ सिनियर इलेक्ट्रीशियन $\rightarrow$ सुपरवायझर $\rightarrow$ मॅनेजर.
प्रश्न: ITI उत्तीर्ण प्रशिक्षणार्थीला अभियांत्रिकी डिप्लोमा अभ्यासक्रमात कसा प्रवेश मिळतो? उत्तर: अधिसूचित अभियांत्रिकी शाखांमध्ये लॅटरल एंट्रीद्वारे (Lateral entry) थेट प्रवेश मिळतो.
For Instructors — Teaching Notes
उद्दिष्टे (५ मिनिटे)
इलेक्ट्रीशियन व्यवसायातील विद्यार्थ्यांसाठी रोजगाराभिमुख कौशल्ये (Employability Skills): भविष्यातील अल्पकालीन (Short-term) व दीर्घकालीन (Long-term) ध्येये ओळखणे आणि SMART योजनेचा वापर करून वैयक्तिक विकास आराखडा तयार करणे.
डीजीटी (DGT) अभ्यासक्रमानुसार करिअर मार्ग (Progression Pathways): इलेक्ट्रीशियन व्यवसायातील प्रगतीचे उपलब्ध मार्ग, टप्पे आणि कालमर्यादा (Timeline) समजून घेणे.
संभाव्य आव्हाने व मदत: ध्येय साध्य करताना येणारी आव्हाने ओळखणे आणि DGT पोर्टल्स व इन्स्ट्रक्टर यांच्याकडून आवश्यक पाठिंबा/मदत मिळवणे.
प्रेरणा (५ मिनिटे)
पूर्वज्ञान (Prior Knowledge): प्रशिक्षणार्थींना माहिती आहे की इलेक्ट्रीशियन हा Craftsmen Training Scheme (CTS) अंतर्गत NSQF Level 4 चा २ वर्षांचा कोर्स आहे. यामध्ये कोर एरिया (Core Area) म्हणून Employability Skills चा समावेश आहे (१ल्या वर्षात १२० तास थिअरी आणि २ऱ्या वर्षात ६० तास थिअरी; परीक्षा उत्तीर्ण होण्यासाठी किमान ३३% गुण आवश्यक).
प्रेरक प्रश्न / वर्कशॉप परिस्थिती (Motivating Question / Situation):
"इलेक्ट्रीशियन व्यवसायाचे २ वर्षांचे प्रशिक्षण पूर्ण केल्यानंतर तुमच्यासमोर उद्योगात इलेक्ट्रीशियन ते मॅनेजर होणे, अप्रेंटिसशिप (NAC) करणे, CITS करून ITI इन्स्ट्रक्टर होणे, स्वतःचा व्यवसाय (Entrepreneur) सुरू करणे किंवा डिप्लोमा लॅटरल एंट्री घेणे असे अनेक मार्ग आहेत. यातील तुमचे ध्येय काय आहे आणि ते साध्य करण्यासाठी तुम्ही काय कालमर्यादा (Timeline) निश्चित केली आहे?"
सादरीकरण (३५ मिनिटे)
अल्पकालीन (Short-term) आणि दीर्घकालीन (Long-term) ध्येये आणि SMART नियोजन
इन्स्ट्रक्टरचे स्पष्टीकरण:
Employability Skills या विषयामुळे प्रशिक्षणार्थींना व्यवसायासाठी आवश्यक कोर स्किल्स, ज्ञान आणि लाईफ स्किल्स (Life Skills) मिळतात. १ल्या वर्षात १२० तास आणि २ऱ्या वर्षात ६० तास असे एकूण १८० तास थिअरी प्रशिक्षण दिले जाते. भविष्याचे नियोजन करताना ध्येयांचे दोन प्रकार पडतात:
अल्पकालीन ध्येय (Short-term Goal): नजीकच्या काळात (उदा. २ वर्षांच्या CTS प्रशिक्षण कालावधीत) साध्य करायची उद्दिष्टे.
दीर्घकालीन ध्येय (Long-term Goal): प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर ५ ते १० वर्षांच्या कालावधीत साध्य करायची उद्दिष्टे.
ध्येय निश्चित करताना SMART नियमांचा वापर करून ते स्पष्ट आणि कालमर्यादित ठेवले जाते.
वर्ग चर्चा / ॲक्टिव्हिटी (Employability Skills Activity):
प्रशिक्षणार्थींचे दोन गट केले जातात:
गट 'अ': १ल्या व २ऱ्या वर्षातील ऑल इंडिया ट्रेड टेस्ट (AITT) मध्ये नॅशनल ट्रेड सर्टिफिकेट (NTC) मिळवण्यासाठीच्या अल्पकालीन ध्येयांवर चर्चा करतो.
गट 'ब': NTC मिळाल्यानंतर उद्योगात प्रगती करणे किंवा उच्च शिक्षण घेण्याच्या दीर्घकालीन ध्येयांवर चर्चा करतो.
वर्कशॉप उदाहरण:
इलेक्ट्रीशियन ट्रेड थिअरी (१ल्या वर्षात २४० तास) आणि ट्रेड प्रॅक्टिकल (८४० तास) मध्ये ६०% पेक्षा जास्त गुण मिळवून १ल्या वर्षाची परीक्षा उत्तीर्ण करणे हे अल्पकालीन ध्येय आहे.
मूल्ये व आकडेवारी (स्रोत माहितीनुसार):
घटक / विषय
१ ले वर्ष कालावधी
२ रे वर्ष कालावधी
उत्तीर्ण होण्यासाठी किमान गुण (%)
Employability Skills
१२० तास
६० तास
३३%
Trade Practical
८४० तास
८४० तास
६०%
Formative Assessment
-
-
६०%
सामान्य चुका: अल्पकालीन आणि दीर्घकालीन ध्येयांमधील कालमर्यादेचा (Timeline) फरक स्पष्ट न ठेवणे.
टप्पे आणि कालमर्यादेसह कृती योजना (Action Plan & Timeline)
इन्स्ट्रक्टरचे स्पष्टीकरण:
कृती योजना (Action Plan) म्हणजे ध्येय गाठण्यासाठी आखलेले टप्पे आणि त्यांची कालमर्यादा. DGT इलेक्ट्रीशियन अभ्यासक्रमानुसार प्रशिक्षणार्थींसाठी खालील प्रगती मार्ग (Progression Pathways) उपलब्ध आहेत:
इंडस्ट्री करिअर (Industry Job): इलेक्ट्रीशियन जनरल (Electrician General - NCO 7411.0100) किंवा इलेक्ट्रिकल फिटर (Electrical Fitter - NCO 7412.0200) म्हणून काम सुरू करणे $\rightarrow$ सीनियर इलेक्ट्रीशियन $\rightarrow$ सुपरवायझर $\rightarrow$ मॅनेजर.
उद्योजक (Entrepreneur): संबंधित क्षेत्रात स्वतःचा व्यवसाय सुरू करणे.
उच्च माध्यमिक शिक्षण (NIOS): नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ ओपन स्कूलिंग (NIOS) द्वारे १०+२ परीक्षा देऊन उच्च माध्यमिक प्रमाणपत्र मिळवणे.
अप्रेंटिसशिप (ATS): विविध उद्योगांमध्ये अप्रेंटिसशिप प्रोग्राम पूर्ण करून नॅशनल अप्रेंटिसशिप सर्टिफिकेट (NAC) मिळवणे.
CITS (इन्स्ट्रक्टर ट्रेनिंग): ITI मध्ये इन्स्ट्रक्टर बनण्यासाठी क्राफ्ट्स इन्स्ट्रक्टर ट्रेनिंग स्कीम (CITS) जॉईन करणे.
ॲडव्हान्स डिप्लोमा: DGT अंतर्गत ॲडव्हान्स डिप्लोमा (व्होकेशनल) कोर्स करणे.
ॲक्टिव्हिटी (Action Plan Exercise):
प्रशिक्षणार्थी DGT च्या उपरोल्लेखित ७ करिअर मार्गांपैकी एका मार्गाची निवड करून २ ते ५ वर्षांची कालमर्यादा (Timeline) वहीत लिहून काढतात.
सामान्य चुका: अप्रेंटिसशिप (NAC) किंवा CITS साठी लागणाऱ्या अतिरिक्त कालावधीचा कृती योजनेत समावेश न करणे.
संभाव्य आव्हाने आणि आवश्यक पाठिंबा / मदत (Challenges & Support)
इन्स्ट्रक्टरचे स्पष्टीकरण:
ध्येय साध्य करताना अभ्यासाचे नियोजन किंवा योग्य माहितीचा अभाव ही आव्हाने येऊ शकतात. यावर मात करण्यासाठी अधिकृत माहिती स्रोत आणि मार्गदर्शकांची मदत घेणे आवश्यक असते.
पाठिंबा व मदतीचे स्रोत (Source Facts):
इन्स्ट्रक्टर मार्गदर्शन: ITI मधील Employability Skills इन्स्ट्रक्टर (पात्रता: MBA/BBA/Graduate/Diploma + DGT ToT कोर्स, किमान वय २१ वर्षे) यांच्याकडून मार्गदर्शन घेणे.
अधिकृत डीजीटी पोर्टल्स: अभ्यासक्रम, असेसमेंट क्रायटेरिया आणि लर्निंग आउटकम्ससाठी अधिकृत वेबसाईटचा वापर करणे:
www.cstaricalcutta.gov.in
www.bharatskills.gov.in
www.dgt.gov.in
सामान्य चुका: अनधिकृत स्रोतांवर अवलंबून राहणे आणि अधिकृत पोर्टल्सचा (www.bharatskills.gov.in) वापर न करणे.
फलक-लेखन (short board-work lines)
- विषय: Employability Skills (Core Skill - CTS Year 1 & 2)
- कालावधी: 1st Year = 120 Hrs, 2nd Year = 60 Hrs | पास % = 33%
- करिअर प्रगती मार्ग (Progression Pathways):
1. Job: Electrician -> Senior Electrician -> Supervisor -> Manager
2. Entrepreneur (उद्योजक)
3. Apprenticeship (NAC Certificate)
4. CITS Course -> ITI Instructor (NCIC)
5. Diploma (Lateral Entry)
6. NIOS (10+2 Education)
7. Advanced Diploma (Vocational)
- अधिकृत पोर्टल्स: www.bharatskills.gov.in | www.dgt.gov.in | www.cstaricalcutta.gov.in
उपयोजन (१० मिनिटे)
प्रशिक्षणार्थी स्वतः करतील:
स्रोत माहितीवर आधारित स्वतःचे १ अल्पकालीन ध्येय (उदा. २ वर्षांत NTC प्रमाणपत्र मिळवणे) आणि १ दीर्घकालीन ध्येय (उदा. CITS पूर्ण करणे किंवा उद्योगात सुपरवायझर होणे) लिहिणे.
निवडलेल्या करिअर मार्गाची टप्पेनिहाय (Steps & Timeline) कृती योजना (Action Plan) तयार करणे.
प्रश्न (१० मिनिटे)
प्रश्न (मौखिक): इलेक्ट्रीशियन व्यवसायाचा कालावधी आणि NSQF लेव्हल किती आहे? उत्तर: इलेक्ट्रीशियन व्यवसायाचा कालावधी २ वर्षे आहे आणि NSQF लेव्हल ४ (Level 4) आहे.
प्रश्न (मौखिक): Employability Skills विषयासाठी १ल्या आणि २ऱ्या वर्षासाठी अनुक्रमे किती तासांचे प्रशिक्षण निश्चित केले आहे? उत्तर: १ल्या वर्षासाठी १२० तास आणि २ऱ्या वर्षासाठी ६० तास (एकूण १८० तास).
प्रश्न (थोडक्यात उत्तर): Employability Skills विषयाच्या परीक्षेत उत्तीर्ण होण्यासाठी किमान किती टक्के गुण मिळणे आवश्यक आहे? उत्तर: किमान ३३% (33%) गुण मिळणे आवश्यक आहे.
प्रश्न (थोडक्यात उत्तर): इलेक्ट्रीशियन कोर्स पूर्ण केल्यानंतर उद्योगातील (Industry) पदोन्नतीचा क्रम सांगा. उत्तर: इलेक्ट्रीशियन (Electrician) $\rightarrow$ सीनियर इलेक्ट्रीशियन (Senior Electrician) $\rightarrow$ सुपरवायझर (Supervisor) $\rightarrow$ मॅनेजर (Manager).
प्रश्न (थोडक्यात उत्तर): ITI मधील इलेक्ट्रीशियन ट्रेडसाठी NCO-2015 चे कोणते दोन रेफरन्स कोड दिले आहेत? उत्तर:
i) 7411.0100 - Electrician General
ii) 7412.0200 - Electrical Fitter
प्रश्न (कारण द्या): ITI मध्ये इन्स्ट्रक्टर बनण्याचे ध्येय असलेल्या प्रशिक्षणार्थीने DGT च्या नियमानुसार कोणता कोर्स पूर्ण करणे आवश्यक आहे? उत्तर: ITI मधील इन्स्ट्रक्टर पदासाठी Crafts Instructor Training Scheme (CITS) हा कोर्स पूर्ण करून National Craft Instructor Certificate (NCIC) मिळवणे आवश्यक आहे.
प्रश्न (थोडक्यात उत्तर): इलेक्ट्रीशियन प्रशिक्षणार्थीसाठी उच्च शिक्षणासाठी अभ्यासक्रमात कोणते दोन मार्ग सुचवले आहेत? उत्तर:
i) NIOS द्वारे १०+२ परीक्षा देऊन उच्च माध्यमिक प्रमाणपत्र मिळवणे.
ii) लॅटरल एंट्रीद्वारे इंजिनिअरिंगच्या डिप्लोमा कोर्सला प्रवेश घेणे.
प्रश्न (थोडक्यात उत्तर): Employability Skills चा अभ्यासक्रम आणि साहित्य मिळवण्यासाठी कोणत्या तीन अधिकृत वेबसाईट दिलेल्या आहेत? उत्तर:
i) www.cstaricalcutta.gov.in
ii) www.bharatskills.gov.in
iii) www.dgt.gov.in
गृहपाठ
DGT इलेक्ट्रीशियन अभ्यासक्रमात दिलेल्या ७ प्रगती मार्गांपैकी (Progression Pathways) तुमच्या आवडीचा मार्ग निवडा आणि पुढील ३ वर्षांसाठीची टप्पेनिहाय कृती योजना (Action Plan with Timeline) वहीत लिहून आणा.