आपले ठिकाण: समुदाय समस्या — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 1
दैनंदिन कामकाजाच्या पद्धतींमध्ये शाश्वततेच्या संकल्पना लागू करणे आणि ग्रीन करिअरमधील संधींचा शोध घेणे.
अभ्यासक्रम
सिद्धांत (Professional Knowledge)
- ग्रीन ऑडिट करा आणि स्थानिक आव्हाने ओळखा (उदा. प्लास्टिक कचरा/कचरा/ड्रेनेज, पाणी, ऊर्जा वापर).
- कॅम्पस किंवा घरातील स्थानिक मुद्द्यांचे मॅपिंग करा. त्यावर कारवाई करण्यासाठी एकाला प्राधान्य द्या.
विद्यार्थ्यांसाठी — नोंदवही टिपण
उद्दिष्टे
- स्थानिक आव्हाने ओळखणे आणि पर्यावरणीय संकटांची कारणे व परिणाम समजून घेणे.
- कॅम्पस किंवा घरातील स्थानिक मुद्द्यांचे मॅपिंग करणे आणि त्यावर कारवाई करण्यासाठी प्राधान्य देणे.
- हिरवी जीवनशैली (Green Lifestyle) विकसित करण्याच्या पद्धती शिकणे.
परिचय / व्याख्या
- प्रदूषण (Pollution): जेव्हा वायू, धूर आणि रसायने मोठ्या प्रमाणात वातावरणात प्रवेश करतात आणि वनस्पती, प्राнь आणि मानवांसाठी हानिकारक बनतात, तेव्हा त्याला प्रदूषण म्हणतात.
- पर्यावरणीय संकट (Environmental Crisis): अलीकडच्या काळात प्रदूषणाच्या समस्या खूप गंभीर झाल्या आहेत. वैज्ञानिक अभ्यासानusar, त्यांचे हानिकारक परिणाम बदलले जाऊ शकत नाहीत, ज्यामुळे पर्यावरणीय संकट निर्माण झाले आहे.
मुख्य मुद्दे
१. पर्यावरणीय समस्या आणि त्यांची कारणे
- पर्यावरणामध्ये विविध समस्या निर्माण होत असून मानवी व नैसर्गिक कृतींमुळे पृथ्वीच्या आरोग्यावर विपरीत परिणाम होत आहे.
- खालील तक्त्यामध्ये प्रमुख पर्यावरणीय समस्या आणि त्यांची कारणे दिली आहेत:
| पर्यावरणीय समस्या | कारणे |
|---|---|
| जमीन प्रदूषण (Land Pollution) | लँडफिलमध्ये टाकलेला घन आणि द्रव कचरा आणि रासायनिक कचरा जो पृथ्वीची पृष्ठभाग प्रदूषित करतो. |
| हवा प्रदूषण (Air pollution) | वाहनांचे एक्झॉस्ट, उद्योग आणि कारखान्यांमधील धूर, इंधनाचे ज्वलन इ. |
| पाणी प्रदूषण (Water pollution) | उद्योग आणि इतर मानवी कृतींमुळे सोडले जाणारे रंग, प्लॅस्टिक आणि रसायनांमुळे पाणी प्रदूषित होते. |
| वनांची कपात (Deforestation) | शेती आणि घरांच्या उद्देशांसाठी झाडे तोडून जंगले नष्ट केली जातात. |
| मृदा धूप (Soil erosion) | पाणी, हवा आणि इतर नैसर्गिक शक्तींमुळे माती वाहून जाते. |
२. पर्यावरणीय समस्यांचे परिणाम
- प्रदूषणामुळे वनस्पती, प्राणी, लोक आणि ग्रहाच्या आरोग्यावर विविध नकारात्मक परिणाम होतात.
- १. ओझोन क्षया (Ozone depletion): वातावरणामध्ये CFCs सारखे विषारी वायू सोडल्यामुळे ओझोन थराचे पातळ होणे, ज्यामुळे मानवी आरोग्यास गंभीर नुकसान होते.
- २. ग्लोबल वॉर्मिंग (Global warming): वातावरणात कार्बन डायऑक्साइड (हरितगृह वायू) आणि इतर हवेतील प्रदूषक जमा होतात, ज्यामुळे पृथ्वीचे तापमान वाढते.
- ३. जैवविविधतेचे नुकसान (Loss of Biodiversity): हवामान बदल, प्रदूषण, प्राण्यांची शिकार आणि त्यांच्या निवासाचा नाश यामुळे अनेक मौल्यवान वनस्पती आणि प्राण्यांचा मृत्यू होतो.
- ४. मानवी आरोग्यावर दीर्घकालीन परिणाम: प्रदूषणामुळे मानवामध्ये हृदयविकार, फुफ्फुसाचा त्रास, कर्करोग आणि कमी आयुर्मान यांसारख्या अनेक आजारांचा धोका वाढतो.
३. हिरवी जीवनशैली विकसित करणे (Developing a Green Lifestyle)
- पर्यावरणाचे रक्षण करणे ही आपली जबाबदारी आहे आणि आपण आपल्या दैनंदिन जीवनात पर्यावरणपूरक जीवनशैली अंगीकारली पाहिजे.
- आपण अंगीकारू शकणाऱ्या हिरव्या सवयी खालीलप्रमाणे आहेत:
- सायकल आणि सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर करणे.
- रासायनिक कीटकनाशके आणि खते टाळणे.
- उपकरणे आणि दिवे बंद करून वीज बचत करणे.
- प्लॅस्टिक कचऱ्याचे प्रमाण कमी करणे.
- खरेदी करताना पुनर्वापर करता येणाऱ्या कापडी/कागदी पिशव्या बाळगणे.
- डबे, बाटल्या, कागद, पुस्तके आणि भांडी सुद्धा रीसायकल (पुनर्वापर) करणे.
- झाडे लावणे आणि इतरांनाही तसे करण्यास प्रोत्साहन देणे.
आकृती
आकृती: पर्यावरण समस्या आणि हिरव्या सवयींचे चिन्हांकन.
- वर्णन: तक्त्यामध्ये दर्शविल्याप्रमाणे जमीन प्रदूषण (कचऱ्याचा ढीग), हवा प्रदूषण (कारखान्यांचा धूर), पाणी प्रदूषण (पाण्यातील प्लॅस्टिक व रसायने), वनांची कपात (तोडलेले झाडाचे खोड), मृदा धूप (माती वाहून जाणे) यांची चित्रे काढावीत. तसेच सायकल, सेंद्रिय खताची गोणी, दिवा, प्लॅस्टिक बंदी चिन्ह, पिशवी, रीसायकल चिन्ह आणि रोपे यांची चिन्हे काढून लेबल द्यावे.
सुरक्षितता
- स्त्रोत माहितीमध्ये सुरक्षिततेचे थेट नियम दिलेले नाहीत, परंतु पर्यावरण रक्षण आणि रसायनांचा वापर टाळणे ही आरोग्य सुरक्षेची मुख्य पायरी आहे.
लक्षात ठेवा
- प्रदूषण म्हणजे वायू, धूर आणि रसायने वातावरणात प्रवेश करून वनस्पती, प्राणी आणि मानवांसाठी हानिकारक बनणे होय.
- जमीन प्रदूषणामध्ये घन आणि द्रव कचरा लँडफिलमध्ये टाकला जातो.
- वनांची कपात शेती आणि घरांच्या उद्देशांसाठी केली जाते.
- CFCs सारख्या विषारी वायूंच्या उत्सर्जनामुळे ओझोन थर पातळ होतो.
- कार्बन डायऑक्साइड आणि इतर प्रदूषकांमुळे ग्लोबल वॉर्मिंग होते, ज्यामुळे पृथ्वीचे तापमान वाढते.
- प्रदूषणामुळे हृदयविकार, फुफ्फुसाचा त्रास आणि कर्करोग होण्याचा धोका वाढतो.
- दैनंदिन जीवनात सायकल आणि सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर करावा.
- रासायनिक कीटकनाशके आणि खते टाळावीत.
- खरेदी करताना कापडी किंवा कागदी पिशव्यांचा वापर करावा.
- अधिकाधिक झाडे लावावीत आणि इतरांनाही प्रोत्साहन द्यावे.
प्रश्नोत्तरे
प्रश्ना १. प्रदूषण कशाला म्हणतात? उत्तर: जेव्हा वायू, धूर आणि रसायने मोठ्या प्रमाणात वातावरणात प्रवेश करतात आणि वनस्पती, प्राण्यांसाठी आणि मानवांसाठी हानिकारक बनतात, तेव्हा त्याला प्रदूषण म्हणतात.
प्रश्नो २. जमीन प्रदूसनाचे मुख्य कारण काय आहे? उत्तर: लँडफिलमध्ये टाकलेला घन आणि द्रव कचरा आणि रासायनिक कचरा जो पृथ्वीची पृष्ठभाग प्रदूषित करतो, हे जमीन प्रदूसनाचे कारण आहे.
प्रश्नो ३. ओझोन थर पातळ होण्याचे कारण काय आहे? उत्तर: वातावरणामध्ये CFCs (सी.एफ.सी.) सारख्या विषारी वायूंच्या విడుधामुळे ओझोन थर पातळ होतो.
प्रश्नो ४. ग्लोबल वॉर्मिंग कशामुळे होते? उत्तर: कार्बन डायऑक्साइड (हरितगृह वायू) आणि इतर हवेतील प्रदूषक वातावरणात जमा झाल्यामुळे ग्लोबल वॉर्मिंग होते, ज्यामुळे पृथ्वीचे तापमान वाढते.
प्रश्नो ५. प्रदूषणामुळे मानवी आरोग्यावर कोणते दीर्घकालीन परिणाम होतात? उत्तर: प्रदूषणामुळे हृदयविकार, फुफ्फुसाचा त्रास, कर्करोग आणि कमी आयुर्मान यांसारख्या आजारांचा धोका वाढतो.
प्रश्नो ६. हिरवी जीवनशैली (Green Lifestyle) अंगीकारण्यासाठी आपण कोणती वाहतूक पद्धत वापरली पाहिजे? उत्तर: आपण सायकल आणि सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर केला पाहिजे.
प्रश्नो ७. खरेदी करताना आपण कोणत्या प्रकारच्या पिशव्या वापरल्या पाहिजेत? उत्तर: खरेदी करताना पुनर्वापर करता येणाऱ्या कापडी किंवा कागदी पिशव्या वापरल्या पाहिजेत.
प्रश्नो ८. झाडे वाढवण्यासाठी कोणती गोष्ट टाळली पाहिजे? उत्तर: रासायनिक कीटकनाशके आणि खते टाळली पाहिजेत.
प्रश्नो ९. वनांची कपात प्रामुख्याने कोणत्या कारणांसाठी केली जाते? उत्तर: शेती आणि घरांच्या (housing) उद्देशांसाठी वनांची कपात केली जाते.
शिक्षकांसाठी — अध्यापन टिपण
उद्दिष्टे (Objectives) (5 मिनिटे)
- पर्यावरण संकट (Environmental Crisis), प्रदूषण (Pollution) आणि त्याची कारणे समजावून घेणे.
- लँड पोल्युशन, एअर पोल्युशन, वॉटर पोल्युशन, डिफॉरेस्टेशन आणि सॉइल इरोजन या पर्यावरणीय समस्या अभ्यासणे.
- ओझोन डिप्लेशन, ग्लोबल वॉर्मिंग, बायोडायव्हर्सिटीचा र्हास आणि मानवी आरोग्यावरील परिणाम यांसारखे दुष्परिणाम शिकणे.
- ग्रीन लाईफस्टाईल (Green Lifestyle) विकसित करण्याच्या सवयी आणि मार्ग समजून घेणे.
प्रेरणा (Motivation) (5 मिनिटे)
- मागील ज्ञान: प्रशिक्षणार्थ्यांना आपल्या आसपासच्या परिसरातील कचरा, पाणीटंचाई आणि वाहनांचा धूर याविषयी प्राथमिक माहिती असते.
- प्रेरक प्रश्न/कार्यशाळा परिस्थिती: जेव्हा आपण वर्कशॉपमध्ये किंवा घराबाहेर पाहतो, तेव्हा कचरा कुंडीत न टाकता इकडेतिकडे पडलेला दिसतो किंवा गाड्यांच्या धुरामुळे हवेचे प्रदूषण होते. कधी विचार केला आहे का की, कचरा ट्रकमध्ये गोळा केल्यानंतर त्याचे काय होते किंवा आपण तोडत असलेल्या झाडांचा आपल्या पर्यावरणावर काय वाईट परिणाम होतो? आज आपण याच पर्यावरणीय समस्या आणि त्यावर मात करण्यासाठी ग्रीन लाईफस्टाईल कशी विकसित करावी हे शिकणार आहोत.
सादरीकरण (Presentation) (35 मिनिटे)
पर्यावरण समस्या आणि प्रदूषण (Environmental Problems and Pollution)
- जेव्हा वायू, धूर आणि रसायने मोठ्या प्रमाणात वातावरणात प्रवेश करतात आणि वनस्पती, प्राणी तसेच मानवांसाठी हानिकारक ठरतात, तेव्हा त्याला प्रदूषण (Pollution) असे म्हणतात. अलिकडच्या काळात प्रदूषणाच्या या समस्या अत्यंत गंभीर झाल्या आहेत आणि वैज्ञानिक अभ्यासानुसार त्यांचे हानिकारक परिणाम बदलता येत नाहीत, ज्यामुळे पर्यावरणीय संकट (Environmental crisis) निर्माण झाले आहे. या संकटाला कारणीभूत असणाऱ्या प्रमुख पर्यावरणीय समस्या खालील तक्त्यामध्ये दिल्या आहेत:
| पर्यावरणीय समस्या (Environmental problems) | कारणे (Causes) |
|---|---|
| लँड पोल्युशन (Land Pollution) | लँडफिलमध्ये टाकलेला स्थायू (solid) आणि द्रव (liquid) कचरा आणि रासायनिक कचर्यामुळे पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचे होणारे प्रदूषण. |
| एअर पोल्युशन (Air pollution) | वाहनांचे एक्झॉस्ट, उद्योग आणि कारखान्यांमधील धूर, इंधन जाळणे इत्यादी. |
| वॉटर पोल्युशन (Water pollution) | उद्योग आणि इतर मानवी कृतींमुळे पाण्यात सोडले जाणारे रंग, प्लॅस्टिक आणि रसायने. |
| डिफॉरेस्टेशन (Deforestation) | शेती आणि घरांच्या उद्देशासाठी झाडे तोडून जंगलांचा केलेला नाश. |
| सॉइल इरोजन (Soil erosion) | पाणी, वारे आणि इतर नैसर्गिक शक्तींमुळे माती किंवा माती वाहून जाणे. |
- या समस्या सोडवण्यासाठी आपल्या प्रदेशातील पर्यावरणीय समस्या ओळखणे गरजेचे आहे.
प्रदूषणाचे दुष्परिणाम (Effects of Environmental Problems)
- प्रदूषणामुळे वनस्पती, प्राणी, लोक आणि ग्रह यांच्या आरोग्यावर विविध नकारात्मक परिणाम होतात. ओझोन डिप्लेशन (Ozone depletion) ही अशीच एक समस्या आहे, जी वातावरणात सीएफसी (CFCs) सारखे विषारी वायू सोडल्यामुळे ओझोन थराच्या पातळ होण्यामुळे होते आणि यामुळे मानवी आरोग्याला गंभीर नुकसान होते. ग्लोबल वॉर्मिंग (Global warming) तेव्हा होते जेव्हा कार्बन डायऑक्साइड (हरितगृह वायू) आणि इतर हवेतील प्रदूषक वातावरणात जमा होतात, ज्यामुळे पृथ्वीचे तापमान वाढते. बायोडायव्हर्सिटीचा लॉस (Loss of Biodiversity) हवामान बदल, प्रदूषण, प्राण्यांची शिकार आणि त्यांच्या निवाऱ्याच्या विनाशामुळे अनेक मौल्यवान वनस्पती आणि प्राण्यांचा मृत्यू होतो. मानवी आरोग्यावर दीर्घकालीन परिणाम म्हणून प्रदूशणामुळे हृदयविकार, फुफ्फुसांची जळजळ, कर्करोग आणि कमी आयुर्मान यांसारख्या अनेक आजारांचा धोका वाढतो. या ग्रहावरील सर्व सजीवांसाठी आणि भावी पिढ्यांसाठी सुरक्षित जीवन तयार करण्यासाठी आपल्याला आपले पर्यावरण टिकवून ठेवणे आवश्यक आहे.
ग्रीन लाईफस्टाईल विकसित करणे (How to Develop a Green Lifestyle)
- पर्यावरणाचे रक्षण करणे ही आपली जबाबदारी आहे आणि आपण आपल्या दैनंदिन जीवनात इको-फ्रेंडली जीवनशैली कशी अंगीकारू शकतो हे शिकणे महत्त्वाचे आहे. हरित आणि शाश्वत जीवन जगण्यासाठी आपण खालील ग्रीन सवयी अंगीकारल्या पाहिजेत:
- सायकल आणि सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर करा.
- रासायनिक कीटकनाशके आणि खते टाळा.
- उपकरणे आणि दिवे बंद करून वीज बचत करा.
- प्लॅस्टिक कचऱ्याचे प्रमाण कमी करा.
- खरेदी करताना कापडी किंवा कागदी पिशव्या सोबत ठेवा.
- डबे, बाटल्या, कागद, पुस्तके आणि भांडी देखील पुनर्वापर (Recycle) करा.
- झाडे लावा आणि इतरांनाही तसे करण्यास प्रोत्साहित करा.
फलक-लेखन (Board Work)
- प्रदूषण (Pollution): वायू, धूर आणि रसायनांमुळे वनस्पती, प्राणी व मानवांना होणारे हानिकारक नुकसान.
- प्रमुख समस्या: लँड पोल्युशन, एअर पोल्युशन, वॉटर पोल्युशन, डिफॉरेस्टेशन, सॉइल इरोजन.
- दुष्परिणाम: ओझोन डिप्लेशन, ग्लोबल वॉर्मिंग, बायोडायव्हर्सिटी लॉस, दीर्घकालीन मानवी आजार.
- ग्रीन सवयी: सायकलचा वापर, झाडे लावणे, रासायनिक खते टाळणे, प्लॅस्टिक कमी करणे, पुनर्वापर करणे.
उपयोजन (Application) (10 मिनिटे)
- प्रशिक्षणार्थींनी त्यांच्या कॅम्पस किंवा घरातील स्थानिक मुद्द्यांचे मॅपिंग (Mapping) करावे आणि प्लास्टिक कचरा, कचरा, ड्रेनेज, पाणी किंवा ऊर्जा वापर यांसारख्या स्थानिक आव्हानांची ओळख करून ग्रीन ऑडिट (Green Audit) करावे.
- प्रशिक्षणार्थींनी कारवाई करण्यासाठी एका मुद्याला प्राधान्य द्यावे आणि ग्रीन लाईफस्टाईल अंगीकारण्यासाठी कोणकोणत्या पद्धतींचा वापर करतील याची यादी तयार करावी.
प्रश्न (Questions) (10 मिनिटे)
- प्रश्न: प्रदूषण म्हणजे काय? उत्तर: जेव्हा वायू, धूर आणि रसायने वातावरणात मोठ्या प्रमाणात प्रवेश करतात आणि वनस्पती, प्राणी आणि मानवांसाठी हानिकारक ठरतात, तेव्हा त्याला प्रदूषण म्हणतात.
- प्रश्न: लँड पोल्युशनची कारणे काय आहेत? उत्तर: लँडफिलमध्ये टाकलेला स्थायू आणि द्रव कचरा आणि रासायनिक कचर्यामुळे पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचे लँड पोल्युशन होते.
- प्रश्न: डिफॉरेस्टेशन म्हणजे काय? उत्तर: शेती आणि घरांच्या उद्देशासाठी झाडे तोडून जंगलांचा नाश करणे म्हणजेच डिफॉरेस्टेशन होय.
- प्रश्न: ओझोन थराचा थर पातळ होण्यास (Ozone depletion) कोणता वायू कारणीभूत आहे? उत्तर: वातावरणात सोडले जाणारे सीएफसी (CFCs) सारखे विषारी वायू.
- प्रश्न: ग्लोबल वॉर्मिंग कशामुळे होते? उत्तर: कार्बन डायऑक्साइड (हरितगृह वायू) आणि इतर हवेतील प्रदूषक वातावरणात जमा झाल्यामुळे पृथ्वीच्या तापमानात वाढ होते आणि ग्लोबल वॉर्मिंग होते.
- प्रश्न: मानवावर प्रदूषणाचे दीर्घकालीन परिणाम काय आहेत? उत्तर: हृदयविकार, फुफ्फुसांची जळजळ, कर्करोग आणि कमी आयुर्मान यांसारख्या आजारांचा धोका वाढतो.
- प्रश्न: ग्रीन लाईफस्टाईल अंगीकारण्यासाठी आपण कोणत्या दोन सवयी पाळल्या पाहिजेत? उत्तर: सायकल आणि सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर करणे आणि झाडे लावून इतरांना प्रोत्साहित करणे.
- प्रश्न: गीताबद्दलच्या उदाहरणात (अॅक्टिव्हिटी), गीताने खतासाठी काय गोळा केले होते? उत्तर: गीताने दूधवाल्याकडून शेण (cow dung) गोळा केले होते.
गृहपाठ (Homework)
- तुमच्या परिसरातील कॉमन एफेक्ट्स ऑफ पोल्युशन (Common effects of pollution in your locality) वर पाच ओळी लिहा.
- तुम्ही तुमच्या दैनंदिन जीवनात ग्रीन लाईफस्टाईल विकसित करण्यासाठी कोणकोणत्या पद्धतींचा अवलंब कराल, त्याची एक यादी तयार करून आणा.
DGT अभ्यासक्रम व NIMI पुस्तकांवर आधारित — ITI प्रशिक्षणार्थी व शिल्प निदेशकांसाठी.