Home / Giving & Receiving Feedback — Solar Technician (Electrical) Year 1
Giving & Receiving Feedback — Solar Technician (Electrical) Year 1
Updated 19 Nov 2026 ·
Solar Technician (Electrical) Year 1 Employability Skills LO 6 P 0 / T 6 hrs
Communicate effectively and respectfully in various workplace situations using verbal, non-verbal, and written methods.
Syllabus
Professional Knowledge (Theory)
Understand what feedback is and why it is important in learning and work.
Give constructive feedback in a polite and helpful way / Practice giving helpful feedback using positive language (Practice through peer-review of simple tasks.)
Receive feedback without getting defensive and use it to improve.
For Trainees — Notebook Notes
उद्दिष्टे
प्रतिक्रिया (फीडबॅक) किंवा टीका (Criticism) म्हणजे काय आणि शिकण्यात व कामात ती का महत्त्वाची आहे हे समजून घेणे.
विधायक प्रतिक्रिया (Constructive Criticism) आणि अनुचित टीका (Unfair Criticism) यांच्यातील फरक ओळखणे.
नम्र आणि उपयुक्त मार्गाने विधायक प्रतिक्रिया देणे तसेच बचावात्मक न होता किंवा राग न मानता प्रतिक्रिया स्वीकारणे आणि सुधारणा करण्यासाठी तिचा वापर करणे.
परिचय / व्याख्या
टीका/प्रतिक्रिया (Criticism): आपल्या कृतींवर किंवा एखाद्या कार्याच्या कामगिरीवर—विशेषतः आपल्या कमकुवतपणावर केलेल्या टिप्पण्या म्हणजे टीका होय. टीका आपले कमकुवत मुद्दे आणि ज्या क्षेत्रात आपल्याला अधिक सरावाची गरज आहे ते दर्शवते.
विधायक प्रतिक्रिया (Constructive Criticism): अशी टीका जी आपल्याला स्वतःमध्ये सुधारणा करण्यास आणि अधिक चांगले होण्यास मदत करते.
अनुचित टीका (Unfair Criticism): कधीकधी टीका कठोर, अनुचित आणि अतिशय नकारात्मक असते जी नकारात्मक भावनांवर आधारित असते. या प्रकारची टीका आपल्याला कमकुवत बनवते आणि ती सुधारणा करण्यास मदत करत नाही.
मुख्य मुद्दे
१. विधायक प्रतिक्रिया आणि अनुचित टीका मधील फरक
विधायक प्रतिक्रिया आपल्याला सुधारणा कशी करावी याबद्दल सूचना देते आणि अधिक चांगले होण्यासाठी घ्याव्या लागणाऱ्या पावसांवर लक्ष केंद्रित करते.
अनुचित टीका ही समस्येचे निराकरण करण्यास मदत करत नाही आणि ती रूपावर किंवा स्थितीवर वाईτ टिप्पणी करून वैयक्तिक हल्ला करते.
विधायक प्रक्रियेचा भर एखाद्या घटनेवर किंवा कार्यावर असतो, तर अनुचित टिकेचा भर आपल्या अपयशावर आणि कमकुवतपणावर असतो.
विधायक प्रतिक्रिया शांत आणि आदराच्या सुरात दिली जाते, तर अनुचित टीका उद्धटपणे, रागावलेल्या किंवा निराश सुरात दिली जाते.
२. विधायक प्रतिक्रियेला प्रतिसाद कसा द्यावा
प्रतिक्रिया समजून घेण्यासाठी काही मिनिटे घ्या. आपले पहिले नैसर्गिक वर्तन बोलणे आणि स्पष्टीकरण देण्याचे असते, स्वतःला तसे करण्यापासून रोखा.
समोरची व्यक्ती काय सांगत आहे ते जवळून ऐका आणि आपल्या कमकुवतपणाबद्दलचा त्यांचा दृष्टिकोन समजून घ्या.
आभार मानले पाहिजेत; समोरच्या व्यक्तीने बोलायला वेळ काढल्याबद्दल त्यांचे कौतुक करा.
समस्या अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यासाठी आणि सुधारण्यासाठी आपण काय करू शकता हे शोधण्यासाठी प्रश्न विचारणे, जसे की: "या क्षेत्रात सुधारणा करण्यासाठी मी काय करू शकतो?" किंवा "या कौशल्यावर काम करताना तुम्ही मला मदत करू शकता का?"
त्या क्षेत्रात सुधारणा करण्यासाठी वैयक्तिक योजना तयार करा. संभाषण संपल्यानंतर १० मिनिटे एकटे घालवा आणि विधायक प्रक्रियेवर आधारित स्वतःमध्ये सुधारणा करण्यासाठी ३ विशिष्ट गोष्टी लिहून काढा.
३. अनुचित टिकेला प्रतिसाद कसा द्यावा
शांत राहा. समोरच्या व्यक्तीच्या नकारात्मक भावनांना राग किंवा निराशेने उत्तर देऊ नका.
टिकेमध्ये काही उपयुक्त सल्ला मिळतो का ते पाहण्याचा प्रयत्न करा; सुधारणा करण्यास मदत करू शकेल असा काही भाग त्यात आहे का ते शोधा.
स्वतःची आठवण करून द्या की ही अनुचित टीका आहे आणि स्वतःच्या सामर्थ्याची व उपलब्धींची आठवण ठेवा.
जर समोरची व्यक्ती अधिक संतापलेली किंवा निराश होत असेल तर संभाषणात फार वेळ थांबू नका, ती जागा सोडा आणि दुसऱ्या दिवशी संभाषण चालू ठेवता येईल का ते विचारा.
आकृती
आकृती: विधायक प्रतिक्रिया आणि अनुचित टीका तुलना
वर्णन: तक्त्यात दोन भाग दर्शविलेले आहेत. एका बाजूला 'Constructive Criticism' (विधायक प्रतिक्रिया) ज्यामध्ये शांत चेहरा, बल्बचे चिन्ह आणि सकारात्मक हावभाव आहेत. दुसऱ्या बाजूला 'Unfair Criticism' (अनुचित टीका) ज्यामध्ये डोक्यावर हात ठेवलेली दुःखी व्यक्ती आणि नकारात्मक चिन्हे दाखवली आहेत.
सुरक्षितता
कामाच्या ठिकाणी किंवा वर्गात कोणतीही टीका किंवा प्रतिक्रिया मिळाल्यास संयम व सुरक्षा बाळगावी.
नकारात्मक किंवा रागावलेल्या भावनांना प्रत्युत्तर देऊन संघर्ष वाढवू नये.
लक्षात ठेवा
टीका ऐकायला कठीण जाऊ शकते, पण ती आपल्याला वाढण्यास आणि अधिक चांगले होण्यास मदत करते.
औपचारिक परिस्थितींमध्ये जसे की वर्गखोली किंवा कामाच्या ठिकाणी टीका मिळणे सामान्य आहे.
आपण जेव्हा आपल्यापेक्षा अनुभवी व्यक्तीसोबत काम करतो, तेव्हा त्यांच्याकडे आपल्या कमकुवतपणा निदर्शनास आणून देण्याचे ज्ञान असते.
विधायक प्रतिक्रिया आपल्याला स्वतःमध्ये सुधारणा करण्यास आणि अधिक चांगले बनण्यास मदत करते.
अनुचित टीका ही मदतशीर नसते आणि ती नकारात्मक भावनांवर आधारित असते.
टिकेला सामोरे जाताना नेहमी शांत राहणे आणि समोरच्या व्यक्तीचे ऐकून घेणे महत्त्वाचे आहे.
स्वतःच्या सामर्थ्याची आणि उपलब्धींची नेहमी आठवण ठेवावी.
संभाषणादरम्यान समोरची व्यक्ती जास्त रागावल्यास सुरक्षितपणे ती जागा सोडावी.
प्रश्नोत्तरे
प्रश्न् १. टीका (Criticism) म्हणजे काय?
उत्तर: आपल्या कृतींवर किंवा एखाद्या कार्याच्या कामगिरीवर—विशेषतः आपल्या कमकुवतपणावर केलेल्या टिप्पण्या म्हणजेच टीका होय.
प्रश्न २. विधायक प्रतिक्रिया (Constructive Criticism) म्हणजे काय?
उत्तर: जी टीका आपल्याला स्वतःमध्ये सुधारणा करण्यास आणि अधिक चांगले होण्यास मदत करते, तिला विधायक प्रतिक्रिया म्हणतात.
प्रश्न ३. अनुचित टीका (Unfair Criticism) कशाला म्हणतात?
उत्तर: कधीकधी टीका कठोर, अनुचित आणि अतिशय नकारात्मक असते जी नकारात्मक भावनांवर आधारित असते. अशा टिकेला अनुचित टीका म्हणतात.
प्रश्न ४. विधायक प्रतिक्रिया आणि अनुचित टीका यातील फरक कसा ओळखता येतो?
उत्तर: प्रतिक्रिया मिळाल्यावर आपल्याला कसे वाटते यावरून आपण त्यातील फरक ओळखू शकतो.
प्रश्न ५. विधायक प्रतिक्रिया मिळाल्यानंतर आपले पहिले नैसर्गिक वर्तन काय असते आणि आपण काय टाळावे?
उत्तर: आपले पहिले नैसर्गिक वर्तन बोलणे आणि स्पष्टीकरण देण्याचे असते, स्वतःला तसे करण्यापासून रोखावे.
प्रश्न ६. विधायक प्रतिक्रियेला प्रतिसाद देताना कोणते दोन प्रश्न विचारले जाऊ शकतात?
उत्तर: अ) "या क्षेत्रात सुधारणा करण्यासाठी मी काय करू शकतो?" ब) "या कौशल्यावर काम करताना तुम्ही मला मदत करू शकता का?"
प्रश्न ७. विधायक प्रतिक्रिया मिळाल्यानंतर वैयक्तिक सुधारणा योजनेसाठी किती मिनिटे एकटे घालवावे आणि काय लिहावे?
उत्तर: संभाषण संपल्यानंतर १० मिनिटे एकटे घालवावे आणि विधायक प्रक्रियेवर आधारित सुधारणा करण्यासाठी ३ विशिष्ट गोष्टी लिहून काढाव्यात.
प्रश्न ८. अनुचित टिकेला प्रतिसाद देताना कोणती महत्त्वाची काळजी घ्यावी?
उत्तर: शांत राहावे, समोरच्या व्यक्तीच्या नकारात्मक भावनांना राग किंवा निराशेने उत्तर देऊ नये.
प्रश्न ९. समोरची व्यक्ती अनुचित टिकेदरम्यान अधिक संतापली तर काय करावे?
उत्तर: संभाषणात फार वेळ थांबू नये, ती जागा सोडावी आणि दुसऱ्या दिवशी संभाषण चालू ठेवता येईल का ते विचारणा करावी.
For Instructors — Teaching Notes
उद्दिष्टे (कालावधी: ५ मिनिटे)
प्रतिक्रिया (फीडबॅक) म्हणजे काय आणि शिकण्यात व कामात ती का महत्त्वाची आहे हे समजून घेणे.
नम्र आणि उपयुक्त मार्गाने विधायक प्रतिक्रिया देणे.
सकारात्मक भाषेचा वापर करून उपयुक्त प्रतिक्रिया देण्याचा सराव करणे (सोप्या कामांच्या पीअर-रिव्ह्यूद्वारे सराव).
बचावात्मक न होता प्रतिक्रिया स्वीकारणे आणि सुधारणा करण्यासाठी तिचा वापर करणे.
प्रेरणा (कालावधी: ५ मिनिटे)
मागील ज्ञान: विद्यार्थ्यांना कामाच्या ठिकाणी किंवा वर्गात एकमेकांशी बोलताना येणाऱ्या अडचणी आणि संघर्षांबद्दल माहिती आहे.
प्रेरणादायी प्रश्न / कार्यशाळा प्रसंग: समजा तुम्ही वर्कशॉपमध्ये किंवा ऑफिसमध्ये एखादे काम पूर्ण केले आणि तुमचे वरिष्ठ (सुपरव्हायझर) किंवा शिक्षक तुमच्या त्या कामाबद्दल काही टिप्पणी किंवा शेरा देत आहेत. अशा वेळी ती टिप्पणी ऐकून तुम्हाला राग येतो का? किंवा त्यातून काही नवीन शिकायला मिळते का? जर कोणी तुमच्या कामातील त्रुटी दाखवली, तर त्याकडे तुम्ही कसे बघता? याबद्दल आज आपण शिकणार आहोत.
सादरीकरण (कालावधी: ३५ मिनिटे)
प्रतिक्रिया (फीडबॅक) म्हणजे काय आणि तिचे महत्त्व
प्रतिक्रिया (Criticism/Feedback) म्हणजे आपल्या कृतीवर किंवा एखाद्या कामाच्या कामगिरीवर दिलेले शेरे किंवा टिप्पणी होय, विशेषतः आपल्या कमकुवत बाजूवर (weaknesses).
जेव्हा आपण एखादे काम करतो, तेव्हा आपल्याकडून काही चुका होऊ शकतात किंवा काही सुधारणांना वाव असू शकतो.
ही प्रतिक्रिया ऐकणे कधीकधी कठीण किंवा नकोसे वाटू शकते, परंतु अशी प्रतिक्रिया आपल्याला मोठे होण्यास (grow) आणि अधिक चांगले होण्यास मदत करते.
औपचारिक परिस्थिती जसे की वर्ग किंवा कामाची जागा (workplace) येथे प्रतिक्रिया मिळणे खूप सामान्य आहे.
जेव्हा आपण आपल्यापेक्षा अधिक अनुभवी व्यक्तीसोबत (जसे की शिक्षक किंवा सुपरव्हायझर) काम करतो, तेव्हा त्यांच्याकडे आपल्या कमकुवत बाजू दाखवून देण्याचे आणि आपल्याला पुढे जाण्यास मदत करण्याचे ज्ञान असते.
विधायक प्रतिक्रिया (Constructive Criticism) आणि अन्यायकारक प्रतिक्रिया (Unfair Criticism) मधील फरक
विधायक प्रतिक्रिया (Constructive Criticism): ही अशी प्रतिक्रिया आहे जी आपल्याला सुधारण्यास मदत करते - कारण ती आपल्याला स्वतःमध्ये सुधारणा करण्यास प्रवृत्त करते.
अन्यायकारक प्रतिक्रिया (Unfair Criticism): कधीकधी काही प्रतिक्रिया अतिशय कठोर, अन्यायकारक आणि नकारात्मक असतात. त्या नकारात्मक भावनांवर आधारित असू शकतात. या प्रकारची प्रतिक्रिया आपल्याला कमकुवत बनवते आणि ती आपल्याला सुधारण्यास मदत करत नाही.
आपण या दोन्हीमधील फरक कसा ओळखू शकतो? जेव्हा आपल्याला प्रतिक्रिया मिळते, तेव्हा त्या वेळी आपल्याला कसे वाटते यावरून आपण हा फरक ओळखू शकतो!
विधायक प्रतिक्रिया (Constructive Criticism)
अन्यायकारक प्रतिक्रिया (Unfair Criticism)
सुधारणा कशी करावी याबद्दल सूचना देते. सुधारणा करण्यासाठी घ्यावयाच्या पावलांवर लक्ष केंद्रित करते. [उदा: गांधीजींवरील तुमचे भाषण छोटे होते. त्यांच्या अहिंसक चळवळीबद्दल बोलणारे आणखी काही मुद्दे असले असते तर बरे झाले असते.]
समस्या सोडवण्यास मदत करत नाही.[उदा: भाषण लहान होते आणि उपयुक्त नाही.]
तुमच्या व्यक्तिमत्त्वावर टीका करत नाही.[उदा: तुमचा प्रकल्प अधिक चांगल्या प्रकारे नियोजित केला जाऊ शकला असता.]
तुमच्या दिसण्यावर, दर्ज्यावर वाईट टिप्पणी करून तुमच्या वैयक्तिक ट्रॅकवर हल्ला करते.[उदा: तुमचा प्रकल्प तुमच्याइतकाच कुरुप आहे.]
लक्ष एखाद्या घटनेवर किंवा कामावर असते.
लक्ष तुमच्या अपयशावर आणि कमकुवतपणावर जास्त असते.
शांत आणि आदराच्या सुरात दिली जाते.
उद्धटपणे, संतापलेल्या किंवा निराश सुरात दिली जाते.
कामाच्या ठिकाणी टीकेचा (प्रतिक्रियेचा) सामना कसा करावा
कामाच्या ठिकाणी तुम्हाला विधायक आणि अन्यायकारक अशा दोन्ही प्रकारच्या प्रतिक्रियांचा सामना करावा लागेल. आपण प्रतिक्रियेला योग्य प्रकारे कसे प्रतिसाद देऊ शकतो?
अन्यायकारक प्रतिक्रियेला कसा प्रतिसाद द्यावा:
शांत राहा. समोरच्या व्यक्तीच्या नकारात्मक भावनांना राग किंवा निराशेने उत्तर देऊ नका.
प्रतिक्रियेमध्ये काही उपयुक्त सल्ला शोधण्याचा प्रयत्न करा. समोरच्या व्यक्तीच्या टीकेचा असा एखादा भाग आहे का जो तुम्हाला सुधारण्यास मदत करू शकेल?
स्वतःला आठवण करून द्या की ही अन्यायकारक प्रतिक्रिया आहे. स्वतःच्या सामर्थ्याची आणि आपल्या कर्तृत्वाची स्वतःला आठवण करून द्या.
जर समोरची व्यक्ती अधिक संतापलेली किंवा निराश होत असेल, तर संभाषणात फार वेळ थांबू नका. ती जागा सोडून द्या आणि त्यांना विचारा की आपण दुसऱ्या दिवशी संभाषण पुढे सुरू करू शकतो का?
विधायक प्रतिक्रियेला कसा प्रतिसाद द्यावा:
प्रतिक्रिया समजून घेण्यासाठी काही मिनिटे घ्या. जेव्हा आपल्याला प्रतिक्रिया मिळते, तेव्हा आपली पहिली नैसर्गिक प्रतिक्रिया बोलणे आणि स्पष्टीकरण देणे असते. स्वतःला असे करण्यापासून रोखा. ते काय बोलत आहेत याचा काही मिनिटे विचार करा.
समोरची व्यक्ती काय म्हणत आहे ते लक्षपूर्वक ऐका. तुमच्या कमकुवत बाजूवर त्यांचा दृष्टिकोन समजून घ्या.
धन्यवाद म्हणा. समोरच्या व्यक्तीने तुमच्याशी बोलण्यासाठी वेळ काढल्याबद्दल त्यांचे कौतुक करा, हे त्यांना सांगा.
समस्या चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यासाठी आणि सुधारण्यासाठी तुम्ही काय करू शकता हे शोधण्यासाठी त्यांना प्रश्न विचारू नका, जसे की:
अ. या क्षेत्रात सुधारणा करण्यासाठी मी काय करू शेटे?
ब. मी या कौशल्या üzerinde काम करत असताना तुम्ही मला मदत करू शकता का?
त्या क्षेत्रात सुधारणा करण्यासाठी वैयक्तिक योजना तयार करा. व्यक्तीसोबत संभाषण संपल्यानंतर, १० मिनिटे एकटे घालवा. विधायक प्रतिक्रियेच्या आधारावर स्वतःमध्ये सुधारणा करण्यासाठी तुम्ही करू शकता अशा ३ विशिष्ट गोष्टींचा विचार करा आणि लिहून ठेवा.
फलक-लेखन (Board Work)
प्रतिक्रिया (Feedback / Criticism): कामाच्या कामगिरीवर दिलेला शेरा.
प्रकार:
१. विधायक प्रतिक्रिया (Constructive Criticism) - सुधारणा करण्यास मदत करते.
२. अन्यायकारक प्रतिक्रिया (Unfair Criticism) - नकारात्मक व त्रासदायक.
विधायक प्रतिक्रियेला प्रतिसाद: शांत राहा, लक्षपूर्वक ऐका, धन्यवाद म्हणा, प्रश्न विचारून शिका, सुधारणा योजना आखा.
प्रत्येक विद्यार्थ्याने आपल्या मित्राच्या एका साध्या कामावर (उदा. साधे टूल हाताळणे किंवा एखादी छोटी माहिती सादर करणे) सकारात्मक भाषेत विधायक प्रतिक्रिया (Constructive feedback) देण्याचा सराव करावा.
विद्यार्थ्यांनी बचावात्मक न होता ती प्रतिक्रिया शांतपणे ऐकून स्वीकारावी आणि नोंद करावी.
प्रश्न (Questions) (कालावधी: १० मिनिटे)
१. प्रतिक्रिया (Criticism) म्हणजे काय?
उत्तर: प्रतिक्रिया म्हणजे आपल्या कृतीवर किंवा एखाद्या कामाच्या कामगिरीवर केलेले शेरे किंवा टिप्पणी होय, विशेषतः आपल्या कमकुवत बाजूवर.
२. विधायक प्रतिक्रिया (Constructive Criticism) कशाला म्हणतात?
उत्तर: जी प्रतिक्रिया आपल्याला सुधारण्यास आणि स्वतःला अधिक चांगले बनवण्यास मदत करते, तिला विधायक प्रतिक्रिया म्हणतात.
३. अन्यायकारक प्रतिक्रिया (Unfair Criticism) माणसावर कसा परिणाम करते?
उत्तर: अन्यायकारक प्रतिक्रिया आपल्याला कमकुवत बनवते आणि ती आपल्याला सुधारण्यास मदत करत नाही.
४. आपण विधायक आणि अन्यायकारक प्रतिक्रियेमधील फरक कसा ओळखू शकतो?
उत्तर: जेव्हा आपल्याला प्रतिक्रिया मिळते, तेव्हा त्या वेळी आपल्याला कसे वाटते यावरून आपण हा फरक ओळखू शकतो.
५. विधायक प्रतिक्रिया दिली गेल्यास आपली पहिली नैसर्गिक प्रतिक्रिया काय असते आणि आपण काय टाळले पाहिजे?
उत्तर: आपली पहिली नैसर्गिक प्रतिक्रिया बोलणे आणि स्पष्टीकरण देणे असते, जी आपण स्वतःला रोखून टाळली पाहिजे.
६. अन्यायकारक प्रतिक्रियेचा सामना करताना आपण शांत का राहिले पाहिजे?
उत्तर: समोरच्या व्यक्तीच्या नकारात्मक भावनांना राग किंवा निराशेने उत्तर देणे टाळण्यासाठी आपण शांत राहिले पाहिजे.
७. विधायक प्रतिक्रिया मिळाल्यानंतर पुढील सुधारणेसाठी आपण स्वतःला काय प्रश्न विचारू शकतो?
उत्तर: आपण विचारू शकतो: "या क्षेत्रात सुधारणा करण्यासाठी मी काय करू शकतो?" किंवा "मी या कौशल्यावर काम करत असताना तुम्ही मला मदत करू शकता का?"
८. संभाषण संपल्यानंतर वैयक्तिक सुधारणा योजनेसाठी (Personal plan) आपण काय केले पाहिजे?
उत्तर: संभाषण संपल्यानंतर १० मिनिटे एकटे घालवावे आणि विधायक प्रतिक्रियेच्या आधारावर स्वतःमध्ये सुधारणा करण्यासाठी ३ विशिष्ट गोष्टी लिहून काढाव्यात.
गृहपाठ
तुमच्या कुटुंबातील किंवा मित्रांपैकी एखाद्या व्यक्तीला विधायक प्रतिक्रिया (Constructive criticism) द्यावी लागल्यास, तुम्ही काय बोलाल याबद्दलच्या ५ वाक्ये लिहून आणा.