सेमीकंडक्टर डायोड्स, रेक्टिफायर्स आणि ट्रान्सिस्टर — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 2
सोपे इलेक्ट्रॉनिक सर्किट्स असेंबल करा आणि त्यांच्या कार्यप्रणालीची चाचणी करा.
अभ्यासक्रम
प्रात्यक्षिके (Professional Skills)
- सेमीकंडक्टर डायोडचे V-I कॅरेक्टरिस्टिक्स निश्चित करा.
- सेमीकंडक्टर डायोड वापरून हाफ वेव्ह, फुल वेव्ह आणि ब्रिज रेक्टिफायर्स तयार करा.
सिद्धांत (Professional Knowledge)
- P-N जंक्शन, वर्गीकरण, स्पेसिफिकेशन्स, बायसिंग आणि डायोडची वैशिष्ट्ये.
- रेक्टिफायर सर्किट - हाफ वेव्ह, फुल वेव्ह, ब्रिज रेक्टिफायर्स आणि फिल्टर्स.
- कार्यतत्त्व, प्रकार, वैशिष्ट्ये आणि ट्रान्सिस्टरचे विविध कॉन्फिगरेशन.
- स्विच, व्होल्टेज रेग्युलेटर आणि ॲम्प्लिफायर म्हणून ट्रान्सिस्टरचा वापर.
विद्यार्थ्यांसाठी — नोंदवही टिपण
येथे इलेक्ट्रीशियन ट्रेडच्या दुसऱ्या वर्षासाठी 'सेमीकंडक्टर डायोड, रेक्टिफायर आणि ट्रान्सिस्टर' या विषयावरील नोंदवही टिपण (Notebook Notes) दिले आहे.
उद्दिष्टे
- सेमीकंडक्टर डायोडचे V-I कॅरेक्टरिस्टिक्स समजून घेणे.
- हाफ वेव्ह, फुल वेव्ह आणि ब्रिज रेक्टिफायरची रचना आणि कार्य समजून घेणे.
- फिल्टर सर्किटची गरज आणि प्रकार अभ्यासणे.
- ट्रान्सिस्टरचे कार्य, प्रकार आणि ॲम्प्लिफायर/स्विच म्हणून वापर समजून घेणे.
परिचय / व्याख्या
- रेक्टिफायर: AC सप्लायचे DC सप्लायमध्ये रूपांतर करणारे सर्किट.
- डायोड: एकतर्फी (Unidirectional) करंट वाहू देणारे इलेक्ट्रॉनिक घटक.
- ट्रान्सिस्टर: एक ॲक्टिव्ह इलेक्ट्रॉनिक घटक जो सिग्नल ॲम्प्लिफाय (वाढवणे) किंवा स्विच म्हणून काम करतो.
- फिल्टर: रेक्टिफायरच्या आउटपुटमधील 'रिपल' (पल्स) काढून टाकून शुद्ध DC मिळवण्यासाठी वापरले जाणारे सर्किट.
मुख्य मुद्दे
१. रेक्टिफायरचे प्रकार
- हाफ वेव्ह रेक्टिफायर: एक डायोड वापरला जातो. फक्त इनपुटच्या अर्ध्या सायकलचे रूपांतर DC मध्ये होते.
- फुल वेव्ह रेक्टिफायर (सेंटर टॅप): दोन डायोड आणि सेंटर टॅप्ड ट्रान्सफॉर्मर वापरला जातो.
- ब्रिज रेक्टिफायर: चार डायोड वापरले जातात. ट्रान्सफॉर्मरला सेंटर टॅपची गरज नसते.
२. ट्रान्सिस्टरचे प्रकार
- NPN आणि PNP: हे दोन मुख्य प्रकार आहेत.
- कार्य: ट्रान्सिस्टरमध्ये Emitter (E), Base (B) आणि Collector (C) असे तीन टर्मिनल असतात.
- वापर: स्विच, व्होल्टेज रेग्युलेटर आणि ॲम्प्लिफायर म्हणून.
३. ट्रान्सिस्टरचे कॉन्फिगरेशन
- कॉमन एमिटर (CE)
- कॉमन बेस (CB)
- कॉमन कलेक्टर (CC)
४. फिल्टरचे प्रकार
- कॅपेसिटर इनपुट फिल्टर
- RC फिल्टर
- सिरीज इंडक्टर फिल्टर
- चोक इनपुट LC फिल्टर
- π (Pi) फिल्टर
आकृती
- हाफ वेव्ह रेक्टिफायर: ट्रान्सफॉर्मर, एक डायोड आणि लोड रेझिस्टन्स (RL) दर्शवणारी आकृती.
- ब्रिज रेक्टिफायर: चार डायोड्सचा ब्रिज आणि ट्रान्सफॉर्मरचे कनेक्शन दर्शवणारी आकृती.
- ट्रान्सिस्टर: NPN आणि PNP ट्रान्सिस्टरचे सिम्बॉल आणि टर्मिनल (E, B, C) दर्शवणारी आकृती.
सूत्रे व उदाहरणे
- हाफ वेव्ह रेक्टिफायर DC आउटपुट: $V_{dc} = 0.45 \times V_{rms}$
- उदाहरण: जर इनपुट 24V असेल, तर $V_{dc} = 0.45 \times 24 = 10.8V$
- फुल वेव्ह/ब्रिज रेक्टिफायर DC आउटपुट: $V_{dc} = 0.9 \times V_{rms}$
- उदाहरण: जर इनपुट 24V असेल, तर $V_{dc} = 0.9 \times 24 = 21.6V$
सुरक्षितता
- ट्रान्सिस्टर किंवा डायोड तपासताना नेहमी मल्टीमीटरचा वापर करा.
- सर्किटवर काम करताना पॉवर बंद ठेवा.
- ट्रान्सिस्टरला गरम होण्यापासून वाचवण्यासाठी 'हीट सिंक'चा वापर करा.
लक्षात ठेवा
- सिलिकॉन डायोडचा व्होल्टेज ड्रॉप 0.7V असतो.
- जर्मेनियम डायोडचा व्होल्टेज ड्रॉप 0.3V असतो.
- ब्रिज रेक्टिफायरमध्ये 4 डायोड वापरतात.
- ट्रान्सिस्टरमध्ये बेस (Base) अत्यंत पातळ आणि कमी डोपिंग केलेला असतो.
- NPN ट्रान्सिस्टरची स्विचिंग स्पीड PNP पेक्षा जास्त असते.
- रिपल फ्रिक्वेन्सी: हाफ वेव्हसाठी (f), फुल वेव्हसाठी (2f).
प्रश्नोत्तरे
१. रेक्टिफायरचा मुख्य उद्देश काय आहे? उत्तर: AC व्होल्टेजचे DC व्होल्टेजमध्ये रूपांतर करणे. २. ब्रिज रेक्टिफायरमध्ये किती डायोड वापरतात? उत्तर: चार डायोड. ३. फुल वेव्ह रेक्टिफायरची रिपल फ्रिक्वेन्सी किती असते? उत्तर: इनपुट फ्रिक्वेन्सीच्या दुप्पट (2f). ४. ट्रान्सिस्टरचे तीन टर्मिनल कोणते? उत्तर: एमिटर (Emitter), बेस (Base) आणि कलेक्टर (Collector). ५. सिलिकॉन डायोडचा फॉरवर्ड व्होल्टेज ड्रॉप किती असतो? उत्तर: 0.7V. ६. ट्रान्सिस्टरचा वापर कशासाठी केला जातो? उत्तर: स्विच, व्होल्टेज रेग्युलेटर आणि ॲम्प्लिफायर म्हणून. ७. फिल्टर सर्किटचा उपयोग काय आहे? उत्तर: रेक्टिफायरच्या आउटपुटमधील पल्स (रिपल) काढून टाकणे. ८. ट्रान्सिस्टरमध्ये कलेक्टर रिजन मोठा का असतो? उत्तर: जास्त उष्णता बाहेर टाकण्यासाठी (Heat dissipation).
विद्यार्थ्यांसाठी — जॉब शीट
जॉब क्र.: 152, 153
उद्दिष्टे
- सेमीकंडक्टर डायोडचे V-I कॅरेक्टरिस्टिक्स निश्चित करणे.
- हाफ वेव्ह, फुल वेव्ह आणि ब्रिज रेक्टिफायर तयार करणे आणि त्यांची चाचणी घेणे.
कच्चा माल (material and stock size)
- डायोड (IN4001 किंवा IN4007)
- रेझिस्टर (100Ω, 470Ω, 1/4 W)
- स्टेप-डाउन ट्रान्सफॉर्मर (240V/12-0-12V, 500mA)
- ब्रेड बोर्ड (150 x 150 mm)
- कनेक्टिंग वायर्स आणि पॅच कॉर्ड्स
- 3 पिन प्लग (6A, 250V)
टूल्स अँड इक्विपमेंट्स
- डिजिटल मल्टीमीटर
- DC रेग्युलेटेड पॉवर सप्लाय (0-30V, 1A)
- व्होल्टमीटर (MC 0-1V, 0-30V)
- मिलिअँमीटर (MC 0-25mA)
- मायक्रो अँमीटर (MC 0-100 μA)
- सेमीकंडक्टर डायोड डेटा बुक
- पोटेंशियोमीटर (570 Ω, 5W)
- SPST स्विच (6A, 250V)
ऑपरेशनचा क्रम
भाग १: डायोडचे V-I कॅरेक्टरिस्टिक्स (Task 3 & 4) १. ब्रेड बोर्डवर डायोड सर्किट तयार करा. २. पॉवर सप्लाय सुरू करा आणि व्होल्टेज (VB) सेट करा. ३. पोटेंशियोमीटर वापरून डायोडमधील व्होल्टेज (VF) 0.1V च्या टप्प्यात वाढवा. ४. प्रत्येक टप्प्यावर करंट (IF) मोजा आणि नोंद करा. ५. सप्लाय बंद करून डायोडची दिशा उलट करा (रिव्हर्स बायससाठी). ६. व्होल्टेज हळूहळू वाढवून रिव्हर्स करंट (IR) मोजा. ७. मिळालेल्या रीडिंगवरून ग्राफ काढा आणि नी-पॉइंट (Knee point) व्होल्टेज निश्चित करा.
भाग २: रेक्टिफायर सर्किट तयार करणे (Task 1, 2 & 3) १. ट्रान्सफॉर्मरच्या वाइंडिंगची सातत्य (Continuity) तपासा. २. ब्रेड बोर्डवर डायोड वापरून हाफ वेव्ह, फुल वेव्ह (सेंटर टॅप) किंवा ब्रिज रेक्टिफायर सर्किट जोडा. ३. सर्किटला AC मेन सप्लाय जोडा. ४. मल्टीमीटर वापरून इनपुट AC व्होल्टेज (Vs) आणि आउटपुट DC व्होल्टेज (Vdc) मोजा. ५. मोजलेल्या मूल्यांची तुलना सूत्राद्वारे (उदा. Vdc = 0.45 Vs किंवा 0.9 Vs) काढलेल्या मूल्यांशी करा.
काळजी
- सर्किट जोडणी पूर्ण झाल्यावरच पॉवर सप्लाय सुरू करा.
- डायोडच्या PIV (Peak Inverse Voltage) पेक्षा जास्त व्होल्टेज देऊ नका.
- मल्टीमीटरची रेंज योग्य निवडा.
- ट्रान्सफॉर्मरच्या प्राथमिक आणि दुय्यम वाइंडिंगची खात्री करा.
स्किल
- डेटा बुकवरून डायोडचे स्पेसिफिकेशन ओळखणे.
- डायोडचे टर्मिनल (Anode/Cathode) ओळखणे.
- V-I कॅरेक्टरिस्टिक्स ग्राफ काढणे.
- रेक्टिफायर सर्किटची कार्यक्षमता तपासणे.
शिक्षकांसाठी — अध्यापन टिपण
येथे इलेक्ट्रीशियन ट्रेडसाठी 'सेमीकंडक्टर डायोड, रेक्टिफायर आणि ट्रान्सिस्टर' या विषयावर आधारित अध्यापन नोट्स आहेत.
उद्दिष्टे (५ मिनिटे)
या पाठाच्या शेवटी, प्रशिक्षणार्थी खालील गोष्टी करण्यास सक्षम असतील: १. सेमीकंडक्टर डायोडचे कार्य आणि रेक्टिफायर सर्किटचे प्रकार स्पष्ट करणे. २. हाफ वेव्ह, फुल वेव्ह आणि ब्रिज रेक्टिफायरमधील फरक समजून घेणे. ३. ट्रान्सिस्टरचे कार्यतत्त्व, प्रकार आणि कॉन्फिगरेशन ओळखणे. ४. ट्रान्सिस्टरचा स्विच, व्होल्टेज रेग्युलेटर आणि ॲम्प्लिफायर म्हणून वापर समजून घेणे.
प्रेरणा (५ मिनिटे)
पूर्वज्ञान: प्रशिक्षणार्थींना AC आणि DC मधील मूलभूत फरक आणि सेमीकंडक्टर पदार्थांची (Si, Ge) माहिती आहे. प्रसंग: "समजा, तुमच्याकडे मोबाईल चार्जर आहे जो AC वर चालतो, पण मोबाईलची बॅटरी DC वर चार्ज होते. मग चार्जरच्या आत असे काय असेल जे AC चे DC मध्ये रूपांतर करते?" (उत्तर: रेक्टिफायर सर्किट).
सादरीकरण (३५ मिनिटे)
१. रेक्टिफायर सर्किट (Rectifier Circuits)
- व्याख्या: AC सप्लायचे DC मध्ये रूपांतर करणाऱ्या सर्किटला रेक्टिफायर म्हणतात. यात डायोडचा वापर केला जातो.
- हाफ वेव्ह रेक्टिफायर: यात एक डायोड वापरतात. हा केवळ इनपुटच्या अर्ध्या सायकलचे रूपांतर DC मध्ये करतो. याचे आउटपुट कमी असते.
- फुल वेव्ह रेक्टिफायर (सेंटर-टॅप): यात दोन डायोड आणि सेंटर-टॅप्ड ट्रान्सफॉर्मर वापरतात. हे दोन्ही अर्ध्या सायकलचे रूपांतर करते.
- ब्रिज रेक्टिफायर: यात चार डायोड वापरतात. यात सेंटर-टॅप ट्रान्सफॉर्मरची गरज नसते. हे सर्वात लोकप्रिय आहे.
- सुरक्षा: डायोड निवडताना त्याचा PIV (Peak Inverse Voltage) रेटिंग इनपुट व्होल्टेजपेक्षा जास्त असावा.
२. ट्रान्सिस्टर (Transistors)
- रचना: ट्रान्सिस्टर हा तीन टर्मिनल (Emitter, Base, Collector) असलेला सक्रिय घटक आहे.
- प्रकार: NPN आणि PNP. NPN मध्ये स्विचिंग वेग जास्त असल्याने ते अधिक वापरले जातात.
- कार्य: ट्रान्सिस्टरचा वापर सिग्नल ॲम्प्लिफाय करण्यासाठी (लहान सिग्नलचे मोठे करणे) किंवा स्विच म्हणून केला जातो.
- सुरक्षा: ट्रान्सिस्टर तपासताना मल्टीमीटरचा वापर करा. चुकीच्या रेंजमुळे ट्रान्सिस्टर जळू शकतो.
३. ट्रान्सिस्टरचे ॲप्लिकेशन
- स्विच: ट्रान्सिस्टर 'कट-ऑफ' स्थितीत (OFF) आणि 'सॅच्युरेशन' स्थितीत (ON) काम करतो.
- व्होल्टेज रेग्युलेटर: झेनर डायोड आणि ट्रान्सिस्टर वापरून स्थिर DC आउटपुट मिळवता येते.
- ॲम्प्लिफायर: कमकुवत सिग्नलची ताकद वाढवण्यासाठी याचा वापर होतो. याचे विविध प्रकार (CE, CB, CC) आहेत.
फलक-लेखन
- रेक्टिफायर: AC → DC रूपांतरण.
- डायोड ड्रॉप: Ge = 0.3V, Si = 0.7V.
- ट्रान्सिस्टर: NPN/PNP (Emitter, Base, Collector).
- PIV: Peak Inverse Voltage (डायोड सुरक्षिततेसाठी महत्त्वाचे).
- रिपल: DC मधील अवांछित AC घटक.
उपयोजन (१० मिनिटे)
१. प्रशिक्षणार्थींना विविध डायोड्सचे PIV रेटिंग वाचायला सांगा. २. ट्रान्सिस्टरचे NPN आणि PNP प्रकार मल्टीमीटरने ओळखण्याचा सराव करा. ३. रेक्टिफायर सर्किटचे आकृती काढण्याचा सराव करा.
प्रश्न (५ मिनिटे)
१. प्रश्न: हाफ वेव्ह रेक्टिफायरमध्ये किती डायोड वापरतात? उत्तर: एक डायोड. २. प्रश्न: सिलिकॉन डायोडचा फॉरवर्ड व्होल्टेज ड्रॉप किती असतो? उत्तर: 0.7V. ३. प्रश्न: ब्रिज रेक्टिफायरमध्ये किती डायोड लागतात? उत्तर: चार डायोड. ४. प्रश्न: ट्रान्सिस्टरचे तीन टर्मिनल कोणते? उत्तर: एमिटर (Emitter), बेस (Base) आणि कलेक्टर (Collector). ५. प्रश्न: ट्रान्सिस्टरचा वापर कशासाठी होतो? उत्तर: स्विचिंग आणि ॲम्प्लिफिकेशनसाठी. ६. प्रश्न: रिपल म्हणजे काय? उत्तर: DC आउटपुटमधील लहान AC चढ-उतार. ७. प्रश्न: PIV म्हणजे काय? उत्तर: Peak Inverse Voltage. ८. प्रश्न: NPN आणि PNP पैकी कोणता ट्रान्सिस्टर स्विचिंगसाठी उत्तम आहे? उत्तर: NPN ट्रान्सिस्टर.
गृहपाठ
१. हाफ वेव्ह आणि ब्रिज रेक्टिफायरची तुलना करणारा तक्ता तयार करा. २. ट्रान्सिस्टरचे विविध ॲम्प्लिफायर प्रकार (CE, CB, CC) यांची नावे लिहा.
शिक्षकांसाठी — प्रात्यक्षिक टिपण
येथे 'इलेक्ट्रिशियन' ट्रेडसाठी 'सेमीकंडक्टर डायोड आणि रेक्टिफायर' या विषयावर आधारित अध्यापन नोट्स (Teaching Notes) दिल्या आहेत.
उद्दिष्टे
या प्रॅक्टिकलच्या शेवटी प्रशिक्षणार्थी खालील गोष्टी करण्यास सक्षम होतील: १. सेमीकंडक्टर डायोडचे टर्मिनल ओळखणे आणि त्यांची स्थिती तपासणे. २. डायोडचा फॉरवर्ड आणि रिव्हर्स V-I कॅरेक्टरिस्टिक्स आलेख काढणे. ३. हाफ वेव्ह, फुल वेव्ह आणि ब्रिज रेक्टिफायर सर्किट तयार करून ते तपासणे.
जॉब, साधने व सुरक्षा
जॉब: सेमीकंडक्टर डायोडचे V-I कॅरेक्टरिस्टिक्स निश्चित करणे आणि रेक्टिफायर सर्किट तयार करणे. वेळ: ४ तास. साधने व उपकरणे: १. डिजिटल मल्टिमीटर (Multimeter) २. DC रेग्युलेटेड पॉवर सप्लाय (0-30V, 1A) ३. ब्रेड बोर्ड (150 x 150 mm) ४. व्होल्टमीटर (MC 0-1V, 0-30V) ५. मिलिअँमीटर (MC 0-25mA) ६. मायक्रोअँमीटर (MC 0-100 μA) ७. सेमीकंडक्टर डायोड (IN4001/IN4007) ८. रेझिस्टर्स (570Ω, 100Ω, 10Ω) सुरक्षा उपकरणे: रबर मॅट, योग्य इन्सुलेशन असलेले वायर कटर, आणि सर्किट तपासताना सावधगिरी.
प्रेरणा
"समजा, तुमच्याकडे एक जुना चार्जर आहे जो काम करत नाहीये. त्यातील डायोड खराब झाला आहे की नाही हे तुम्ही कसे ओळखाल? आणि जर तुम्हाला स्वतःचा रेक्टिफायर बनवायचा असेल, तर तुम्ही डायोडची निवड कशी कराल?"
सादरीकरण — Demonstration
| क्र. | कृती (Doing) | माहिती व सुरक्षितता (Telling) | स्थळ सूचना |
|---|---|---|---|
| १ | डायोडचे टर्मिनल ओळखणे | मल्टिमीटर ओहम रेंजवर ठेवा. दोन्ही टोकांना प्रोब्स लावा. कमी रेझिस्टन्स म्हणजे 'अॅनोड' व 'कॅथोड' निश्चिती. | वर्कबेंच |
| २ | सर्किट जोडणी | ब्रेड बोर्डवर आकृतीनुसार डायोड, रेझिस्टर आणि मीटर जोडा. | वर्कबेंच |
| ३ | फॉरवर्ड बायस रीडिंग | पॉवर सप्लाय सुरू करून 0.1V च्या टप्प्यात व्होल्टेज वाढवा आणि करंटची नोंद करा. | वर्कबेंच |
| ४ | रिव्हर्स बायस रीडिंग | डायोडची दिशा उलट करा. व्होल्टेज वाढवून करंट (μA) मोजा. PIV च्या वर व्होल्टेज नेऊ नका. | वर्कबेंच |
| ५ | रेक्टिफायर जोडणी | ट्रान्सफॉर्मर आणि डायोड वापरून हाफ वेव्ह/ब्रिज रेक्टिफायर सर्किट पूर्ण करा. | वर्कबेंच |
| ६ | आउटपुट तपासणे | मल्टिमीटरने DC आउटपुट व्होल्टेज मोजा आणि सूत्राने (Vdc = 0.45 Vs) पडताळा. | वर्कबेंच |
फलक-लेखन
- डायोड: P-N जंक्शन डिव्हाइस, करंट एका दिशेने वाहू देते.
- हाफ वेव्ह रेक्टिफायर: Vdc = 0.45 × Vs(rms)
- फुल वेव्ह/ब्रिज रेक्टिफायर: Vdc = 0.9 × Vs(rms)
- सुरक्षा: सर्किटमध्ये काम करताना पॉवर सप्लाय बंद ठेवा.
उपयोजन
१. प्रत्येक प्रशिक्षणार्थीने ५ वेगवेगळ्या डायोड्सचे स्पेसिफिकेशन डेटा बुकमधून लिहून काढावे. २. हाफ वेव्ह आणि ब्रिज रेक्टिफायर सर्किट ब्रेड बोर्डवर तयार करून आउटपुट व्होल्टेज मोजावे. ३. मोजलेल्या व्होल्टेजची तुलना सूत्राने काढलेल्या व्हॅल्यूशी करून फरक (Difference) नोंदवावा.
तपासणी-यादी
१. डायोडची पोलॅरिटी योग्य ओळखली आहे का? २. सर्किट जोडणी आकृतीनुसार अचूक आहे का? ३. मल्टिमीटरची रेंज योग्य निवडली आहे का? ४. रीडिंग घेताना पॅरलॅक्स एरर टाळली आहे का? ५. सर्किटमध्ये शॉर्ट सर्किट टाळले आहे का? ६. रेक्टिफायरचे आउटपुट व्होल्टेज मोजले आहे का?
प्रश्न
१. डायोड फॉरवर्ड बायसमध्ये कसा काम करतो? (उत्तर: कमी रेझिस्टन्स दाखवतो आणि करंट वाहू देतो.) २. ब्रिज रेक्टिफायरमध्ये किती डायोड वापरतात? (उत्तर: ४ डायोड.) ३. 'नी' (Knee) पॉईंट व्होल्टेज म्हणजे काय? (उत्तर: ज्या व्होल्टेजला करंट वेगाने वाढू लागतो.) ४. मल्टिमीटरने डायोड शॉर्ट असल्याचे कसे ओळखाल? (उत्तर: दोन्ही बाजूंनी कमी रेझिस्टन्स मिळाल्यास.) ५. हाफ वेव्ह रेक्टिफायरचे आउटपुट व्होल्टेज काढण्याचे सूत्र काय? (उत्तर: Vdc = 0.45 × Vs(rms)) ६. PIV म्हणजे काय? (उत्तर: Peak Inverse Voltage.)
गृहपाठ: तुमच्या ट्रेड थिअरी पुस्तकातील ट्रान्सिस्टरच्या विविध कॉन्फिगरेशनची नावे लिहून आणा.
DGT अभ्यासक्रम व NIMI पुस्तकांवर आधारित — ITI प्रशिक्षणार्थी व शिल्प निदेशकांसाठी.