ट्रेड टूल्सचे तपशील आणि मानके — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 1
घोषणा
ITI Admission 2026 Last Date Extended in Maharashtra | ITI प्रवेशाची अंतिम तारीख 14 ऑक्टोबर 🚨 TATA MOTORS LTD. – APPRENTICESHIP RECRUITMENT 2026 🚨 🚀 Bajaj Manufacturing Systems (BMS) Course ला श्री गणेश प्रायव्हेट ITI, यावल येथे सुरुवात Skill India Portal वर Training Verification प्रक्रिया सुरू – ITI विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची सूचना 🎓📱 **ITI विद्यार्थ्यांसाठी आता अभ्यास होणार आणखी स्मार्ट!** 🚀 📢 रोजगार महाकुंभ – महाराष्ट्र | नोकरीइच्छुक उमेदवारांसाठी नोंदणी सुरू! 📢 ITI विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची संधी ⚡ महाजेनको अंतर्गत प्रशिक्षण योजनेची जाहिरात.. 📢 **महत्त्वाची सूचना – ITI Admission**
मुख्यपृष्ठ / ट्रेड टूल्सचे तपशील आणि मानके — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 1

ट्रेड टूल्सचे तपशील आणि मानके — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 1

अद्ययावत 15 Nov 2026 ·
इलेक्ट्रीशियन वर्ष 1 व्यापार व्यावहारिक आणि ट्रेड थियरी LO 1 P 40 / T 5 तास

मूलभूत सुरक्षा पद्धती, अग्निशमन, प्राथमिक प्रथमोपचार, टाकाऊ पदार्थांची विल्हेवाट, ट्रेड टूल्सची हाताळणी व निगा राखणे.

अभ्यासक्रम

प्रात्यक्षिके (Professional Skills)

  1. ट्रेड टूल्स आणि मशिनरी ओळखणे.
  2. टूल्स आणि उपकरणांच्या सुरक्षित उचल आणि हाताळणी पद्धतींचा सराव करणे.
  3. कामासाठी योग्य टूल्स निवडणे आणि कामादरम्यान घ्यावयाची काळजी.

सिद्धांत (Professional Knowledge)

  • मानकांची संकल्पना आणि BIS/ISI चे फायदे.
  • ट्रेड टूल्सचे तपशील (Specifications).
  • नॅशनल इलेक्ट्रिकल कोड-२०११ ची ओळख.

विद्यार्थ्यांसाठी — नोंदवही टिपण

उद्दिष्टे

  • ट्रेड टूल्स आणि मशिनरी ओळखणे.
  • टूल्स आणि उपकरणांच्या सुरक्षित उचल आणि हाताळणी पद्धतींचा (Safe methods of lifting and handling) सराव करणे.
  • कामासाठी योग्य टूल्स निवडणे आणि कामादरम्यान घ्यावयाची काळजी समजून घेणे.
  • मानकांची संकल्पना (Concept of Standards) आणि BIS/ISI चे फायदे समजून घेणे.
  • ट्रेड टूल्सचे तपशील (Trade tools specifications) जाणून घेणे.
  • नॅशनल इलेक्ट्रिकल कोड-२०११ (National Electrical Code-2011) ची ओळख करून घेणे.

परिचय / व्याख्या

  • मानके (Standards) व BIS/ISI: मानके ही उत्पादनांची गुणवत्ता आणि सुरक्षितता सुनिश्चित करण्यासाठी निश्चित केलेले नियम असतात. अभ्यासक्रमानुसार सर्व टूल्स आणि उपकरणे BIS (Bureau of Indian Standards) मानकांनुसार खरेदी / वापरणे आवश्यक आहे.
  • नॅशनल इलेक्ट्रिकल कोड-२०११ (NEC-2011): भारतातील इलेक्ट्रिकल इन्स्टॉलेशन व वायरिंगच्या सुरक्षेसाठी आणि मानकांसाठी तयार करण्यात आलेली राष्ट्रीय नियमावली.
  • ट्रेड टूल्स तपशील (Specifications): टूल्सची ओळख, आकार, व्होल्टेज क्षमता किंवा भौतिक परिमाणे दर्शवणारी माहिती.

मुख्य मुद्दे

१. मानकांची संकल्पना आणि BIS/ISI चे फायदे

  • मानकांमुळे टूल्सची सुरक्षा, गुणवत्ता आणि टिकाऊपणा सुनिश्चित होतो.
  • इलेक्ट्रीशियन व्यवसायात वापरले जाणारे सर्व टूल्स BIS मानकांनुसार असणे आवश्यक आहे.
  • योग्य मानकांचे टूल्स वापरल्याने कामादरम्यान अपघात टळतात आणि अचूकता मिळते.

२. नॅशनल इलेक्ट्रिकल कोड-२०११ (NEC-2011)

  • NEC-2011 द्वारे इलेक्ट्रिकल वायरिंग, इन्स्टॉलेशन आणि उपकरणांच्या सुरक्षित वापराचे निर्देश मिळतात.
  • व्यावसायिक इलेक्ट्रीशियनला इलेक्ट्रिकल नियमांचे पालन करण्यासाठी NEC-2011 चे ज्ञान असणे आवश्यक आहे.

३. ट्रेड टूल्सचे तपशील (Specifications)

अ. क्र. टूल / उपकरणाचे नाव तपशील (Specification)
१ मेझरिंग स्टील टेप (Measuring Steel Tape) ५ मीटर
२ इन्सुलेटेड कॉम्बिनेशन प्लायर (Combination Plier Insulated) २०० मिमी
३ इन्सुलेटेड स्क्रू ड्रायव्हर (Screwdriver Insulated) ४ मिमी x १५० मिमी (डायमंड हेड)
४ इन्सुलेटेड स्क्रू ड्रायव्हर (Screwdriver Insulated) ६ मिमी x १५० मिमी
५ इलेक्ट्रीशियन स्क्रू ड्रायव्हर थिन स्टेम ४ मिमी x १०० मिमी
६ हेव्ही ड्युटी स्क्रू ड्रायव्हर इन्सुलेटेड ५ मिमी x २०० मिमी
७ इलेक्ट्रीशियन स्क्रू ड्रायव्हर थिन स्टेम ४ मिमी x २५० मिमी
८ सेंटर पंच (Punch Centre) ९ मिमी x १५० मिमी
९ इलेक्ट्रीशियन नाइफ डबल ब्लेडेड १०० मिमी
१० निऑन टेस्टर (Neon Tester) ५०० V
११ स्टील रूल (Steel Rule) ३०० मिमी (अचूकता १/४ मिमी)
१२ क्रॉस पीन हॅमर (Hammer, cross peen) २५० ग्रॅम
१३ बॉल पीन हॅमर (Hammer, ball peen) ५०० ग्रॅम
१४ पिन्सर (Pincer) १५० मिमी
१५ सी-क्लॅम्प (C-Clamp) २०० मिमी व १०० मिमी
१६ ॲडजस्टेबल स्पॅनर (Spanner Adjustable) १५० मिमी व ३०० मिमी
१७ ब्लो लॅम्प ब्रास (Blow lamp brass) ०.५ लिटर
१८ चिझल कोल्ड (Chisel Cold) २५ मिमी x २०० मिमी
१९ फर्झर चिझल (Chisel firmer with wooden Handle) ६ मिमी x २०० मिमी
२० ॲलन की ॲलॉय स्टील (Allen Key set of 9) १.५ ते १० मिमी
२१ क्रिमपिंग टूल (Crimping Tool) १.५ चौ मिमी ते १६ चौ मिमी / १६ चौ मिमी ते ९५ चौ मिमी
२२ वायर कटर अँड स्ट्रिपर (Wire Cutter and Stripper) १५० मिमी
२३ लाकडी मॅलेट (Mallet hard wood) ०.५० किग्रॅ
२४ हॅकसॉ फ्रेम (Hacksaw frame) ॲडजस्टेबल ३०० मिमी / फिक्स्ड १५० मिमी
२५ ट्राय स्क्वेअर (Try Square) १५० मिमी ब्लेड
२६ आउटसाइड मायक्रोमीटर (Out Side Micrometer) ० - २५ मिमी (लीस्ट काउंट ०.०१ मिमी)

४. टूल्सची सुरक्षित उचल आणि हाताळणी (Lifting & Handling)

  • टूल्स हाताळताना आणि उचलताना सुरक्षित पद्धतींचा अवलंब करावा.
  • प्रत्येक विशिष्ट कामासाठी योग्य आकाराचे आणि क्षमतेचे टूल निवडावे.
  • टूल्सची वेळोवेळी काळजी व देखभाल (Care & Maintenance) करावी.

आकृती


सूत्रे व उदाहरणे


सुरक्षितता

  • सर्व टूल्स आणि उपकरणे नेहमी BIS मानकांनुसारच वापरावीत.
  • निऑन टेस्टरचा वापर ५०० व्होल्टपेक्षा जास्त व्होल्टेजवर करू नये.
  • टूल्स उचलताना आणि हाताळताना योग्य व सुरक्षित पद्धतींचा वापर करावा.
  • कामाच्या गरजेनुसार योग्य आकाराचे आणि प्रकारचे टूल निवडावे.
  • सर्व ट्रेड टूल्सची योग्य काळजी व देखभाल करावी.

लक्षात ठेवा

  1. सर्व टूल्स आणि उपकरणे BIS (Bureau of Indian Standards) मानकांनुसार असावीत.
  2. निऑन टेस्टरचे रेटिंग ५०० V असते.
  3. इन्सुलेटेड कॉम्बिनेशन प्लायरचा आकार २०० मिमी असतो.
  4. स्टील रूल ३०० मिमी आकाराची असून तिची अचूकता १/४ मिमी असते.
  5. आउटसाइड मायक्रोमीटरची रेंज ० - २५ मिमी असून लीस्ट काउंट ०.०१ मिमी असतो.
  6. हॅकसॉ फ्रेम ॲडजस्टेबल (३०० मिमी) आणि फिक्स्ड (१५० मिमी) अशा दोन प्रकारांत उपलब्ध असते.
  7. नॅशनल इलेक्ट्रिकल कोड-२०११ (NEC-2011) हे इलेक्ट्रिकल कामांच्या सुरक्षेचे व मानकांचे मार्गदर्शक आहे.
  8. सेंटर पंचचा तपशील ९ मिमी x १५० मिमी असा असतो.

प्रश्नोत्तरे

प्र. १: अभ्यासक्रमानुसार सर्व ट्रेड टूल्स आणि उपकरणे कोणत्या मानकानुसार असावीत? उत्तर: सर्व ट्रेड टूल्स आणि उपकरणे BIS (Bureau of Indian Standards) मानकांनुसार असणे आवश्यक आहे.

प्र. २: निऑन टेस्टरचे व्होल्टेज रेटिंग किती दिलेले आहे? उत्तर: निऑन टेस्टरचे व्होल्टेज रेटिंग ५०० V दिलेले आहे.

प्र. ३: इन्सुलेटेड कॉम्बिनेशन प्लायरचा मानक आकार किती असतो? उत्तर: इन्सुलेटेड कॉम्बिनेशन प्लायरचा मानक आकार २०० मिमी असतो.

प्र. ४: आउटसाइड मायक्रोमीटरची रेंज आणि लीस्ट काउंट किती असतो? उत्तर: आउटसाइड मायक्रोमीटरची रेंज ० ते २५ मिमी आणि लीस्ट काउंट ०.०१ मिमी असतो.

प्र. ५: ३०० मिमी स्टील रूलची अचूकता (Precision) किती असते? उत्तर: ३०० मिमी स्टील रूलची अचूकता १/४ मिमी असते.

प्र. ६: इलेक्ट्रिकल कामांच्या मानकांसाठी स्त्रोतात कोणत्या राष्ट्रीय कोडचा उल्लेख आहे? उत्तर: स्त्रोतात 'नॅशनल इलेक्ट्रिकल कोड-२०११' (National Electrical Code-2011) चा उल्लेख आहे.

प्र. ७: हॅकसॉ फ्रेमच्या प्रकारांचे तपशील काय आहेत? उत्तर: ॲडजस्टेबल हॅकसॉ फ्रेम ३०० मिमी आणि फिक्स्ड हॅकसॉ फ्रेम १५० मिमी तपशिलात असतात.

प्र. ८: क्रॉस पीन हॅमर आणि बॉल पीन हॅमरचे वजन किती दिलेले आहे? उत्तर: क्रॉस पीन हॅमरचे वजन २५० ग्रॅम आणि बॉल पीन हॅमरचे वजन ५०० ग्रॅम दिलेले आहे.

विद्यार्थ्यांसाठी — जॉब शीट

जॉब क्र.: 11, 12, 13 वेळ:

उद्दिष्टे

  1. ट्रेड टूल्स आणि मशिनरी ओळखणे.
  2. टूल्स आणि उपकरणांच्या सुरक्षित उचल आणि हाताळणी पद्धतींचा सराव करणे.
  3. कामासाठी योग्य टूल्स निवडणे आणि कामादरम्यान घ्यावयाची काळजी समजणे.

कच्चा माल (material and stock size)

टूल्स अँड इक्विपमेंट्स

  1. मेझरिंग स्टील टेप (Measuring Steel Tape) - 5 meters
  2. कॉम्बिनेशन प्लायर इन्सुलेटेड (Combination Plier Insulated) - 200 mm
  3. स्क्रूड्रायव्हर इन्सुलेटेड (Screwdriver Insulated) - 4 mm x 150 mm, Diamond Head
  4. स्क्रूड्रायव्हर इन्सुलेटेड (Screwdriver Insulated) - 6 mm x 150 mm
  5. इलेक्ट्रिशियन स्क्रूड्रायव्हर थिन स्टेम इन्सुलेटेड हँडल (Electrician screwdriver thin stem insulated handle) - 4 mm x 100 mm
  6. हेव्ही ड्युटी स्क्रूड्रायव्हर इन्सुलेटेड (Heavy Duty Screwdriver insulated) - 5 mm x 200 mm
  7. इलेक्ट्रिशियन स्क्रूड्रायव्हर थिन स्टेम इन्सुलेटेड हँडल (Electrician Screwdriver thin stem insulated handle) - 4 mm x 250 mm
  8. पंच सेंटर (Punch Centre) - 9 mm x 150 mm
  9. नाइफ डबल ब्लेडेड इलेक्ट्रिशियन (Knife Double Bladed Electrician) - 100 mm
  10. नियॉन टेस्टर (Neon Tester) - 500 V
  11. स्टील रूल मॅट्रिक आणि इंग्रजी युनिट (Steel Rule Graduated both in Metric and English Unit) - 300 mm
  12. हॅमर, क्रॉस पीन विथ हँडल (Hammer, cross peen with handle) - 250 grams

ऑपरेशनचा क्रम

  1. वर्कशॉपमधील उपलब्ध ट्रेड टूल्स आणि मशिनरी ओळखणे.
  2. टूल्स आणि उपकरणांची सुरक्षित उचल (safe lifting) व हाताळणी (handling) करण्याच्या पद्धतींचा सराव करणे.
  3. संबंधित कामाच्या गरजेनुसार योग्य टूल्सची निवड करणे.
  4. टूल्सचा वापर करताना सुरक्षा, काळजी आणि देखभाल (safety, care & maintenance) दर्शवणे.

काळजी

  1. टूल्सची हाताळणी आणि वापर करताना सुरक्षितता, काळजी व देखभालीचे नियम पाळा.
  2. कामाच्या स्वरूपानुसार योग्य आकाराच्या टूल्सची निवड करा.
  3. सर्व टूल्स आणि उपकरणे BIS मानकांनुसार असावीत.

स्किल

  1. ट्रेड टूल्स ओळखणे आणि सुरक्षितता, काळजी व देखभालीसह त्यांचा योग्य वापर करणे.
  2. टूल्स व उपकरणांची सुरक्षित उचल आणि योग्य हाताळणी करणे.

शिक्षकांसाठी — अध्यापन टिपण

यहाँ प्रस्तुत आहेत इलेक्ट्रीशियन (Electrician) व्यवसायासाठी 'ट्रेड टूल्सचे तपशील आणि मानके' (Trade Tools Specifications and Standards) या घटकावर आधारित अध्यापन टीपा (Teaching Notes):


उद्दिष्टे

  • ट्रेड टूल्स आणि मशिनरी ओळखणे.
  • टूल्स आणि उपकरणांच्या सुरक्षित उचल व हाताळणी (Lifting and handling) पद्धतींचा सराव करणे.
  • कामासाठी योग्य टूल्सची निवड करणे, कामादरम्यान घ्यावयाची काळजी (Precautions) आणि टूल्सची देखभाल (Care & maintenance) समजून घेणे.
  • मानकांची संकल्पना (Concept of Standards) आणि BIS/ISI चे फायदे स्पष्ट करणे.
  • ट्रेड टूल्सचे तपशील (Specifications) जाणून घेणे.
  • नॅशनल इलेक्ट्रिकल कोड-२०११ (National Electrical Code-2011) ची ओळख करून घेणे.

प्रस्तावना

इलेक्ट्रीशियन व्यवसायामध्ये सुरक्षित आणि अचूक काम करण्यासाठी योग्य टूल्सची ओळख व निवड असणे अत्यंत गरजेचे आहे. वर्कशॉपमध्ये वापरले जाणारे टूल्स आणि उपकरणे विशिष्ट मानकांनुसार (Standards) तयार केलेले असतात. BIS/ISI मानकांनुसार बनवलेल्या टूल्सचा वापर केल्याने कामात सुरक्षितता आणि गुणवत्ता राहते. नॅशनल इलेक्ट्रिकल कोड-२०११ (NEC-2011) च्या नियमांचे पालन करून आणि टूल्सची योग्य हाताळणी व देखभाल करून अपघात टाळता येतात.


मुख्य मुद्दे

  1. ट्रेड टूल्स आणि मशिनरींची ओळख (Identify trade tools and machineries):

    • इलेक्ट्रीशियन वर्कशॉपमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या विविध हँड टूल्स आणि मशिनरींची अचूक ओळख असणे आवश्यक आहे.
  2. टूल्सची सुरक्षित उचल आणि हाताळणी (Safe methods of lifting and handling):

    • टूल्स आणि उपकरणे एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेताना किंवा वापरताना अपघातापासून बचाव करण्यासाठी सुरक्षित हाताळणी पद्धतींचा वापर करावा.
  3. योग्य टूल्सची निवड आणि खबरदारी (Select proper tools and precautions in operation):

    • कामाच्या प्रकारानुसार योग्य त्याच टूलची निवड करावी.
    • टूल्सचा वापर करताना योग्य ती काळजी (Precautions) घेतली पाहिजे.
    • टूल्सची काळजी आणि देखभाल (Care & maintenance of trade tools): टूल्सचे आयुष्य वाढवण्यासाठी आणि सुरक्षिततेसाठी त्यांची नियमित देखभाल करणे आवश्यक आहे.
  4. मानकांची संकल्पना आणि BIS/ISI चे फायदे (Concept of Standards and advantages of BIS/ISI):

    • मानक (Standards): गुणवत्तेची आणि सुरक्षिततेची खात्री देण्यासाठी मानके ठरवली जातात.
    • वर्कशॉपमधील सर्व टूल्स आणि उपकरणे ही BIS नियमांनुसार (as per BIS specification) खरेदी केली पाहिजेत.
    • BIS/ISI प्रमाणित टूल्स वापरल्याने सुरक्षितता, टिकाऊपणा आणि अचूकता मिळते.
  5. ट्रेड टूल्सचे तपशील (Trade tools specifications): पाठ्यक्रमानुसार काही प्रमुख टूल्सचे तपशील खालीलप्रमाणे आहेत:

    • Measuring Steel Tape: 5 meters
    • Combination Plier Insulated: 200 mm
    • Screwdriver Insulated: 4 mm x 150 mm (Diamond Head) आणि 6 mm x 150 mm
    • Electrician screwdriver thin stem insulated handle: 4 mm x 100 mm आणि 4 mm x 250 mm
    • Heavy Duty Screwdriver insulated: 5 mm x 200 mm
    • Punch Centre: 9 mm x 150 mm
    • Knife Double Bladed Electrician: 100 mm
    • Neon Tester: 500 V
    • Steel Rule Graduated both in Metric and English Unit: 300 mm (Precision of 1/4th mm)
    • Hammer, cross peen with handle: 250 grams
  6. नॅशनल इलेक्ट्रिकल कोड-२०११ ची ओळख (Introduction to National Electrical Code-2011):

    • इलेक्ट्रिकल इन्स्टॉलेशन आणि कामाशी संबंधित सुरक्षितता नियम व मार्गदर्शक तत्त्वांची माहिती National Electrical Code-2011 मध्ये दिलेली आहे.

लक्षात ठेवा

  • वर्कशॉपसाठी लागणारे सर्व टूल्स आणि उपकरणे ही नेहमी BIS नियमांनुसारच (BIS specification) खरेदी केली पाहिजेत.
  • विजेच्या कामासाठी नेहमी योग्य इन्सुलेशन (Insulated handle) असलेल्याच टूल्सचा वापर करा.
  • कामाच्या आवश्यकतेनुसारच योग्य आकाराच्या (Specification) टूलची निवड करा आणि चुकीच्या वापरामुळे टूल्स खराब होणार नाहीत याची काळजी घ्या.

प्रश्न

  1. कामासाठी खरेदी केले जाणारे सर्व टूल्स आणि उपकरणे कोणत्या मानकांनुसार (Specification) असावेत?
  2. इलेक्ट्रीशियन टूल किटमधील Neon Tester चे व्होल्टेज रेटिंग आणि Combination Plier Insulated ची साईज किती असते?
  3. टूल्सची सुरक्षित हाताळणी आणि देखभाल (Care & maintenance) करणे का आवश्यक आहे?

DGT अभ्यासक्रम व NIMI पुस्तकांवर आधारित — ITI प्रशिक्षणार्थी व शिल्प निदेशकांसाठी.