ट्रेड टूल्सचे तपशील आणि मानके — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 1
मूलभूत सुरक्षा पद्धती, अग्निशमन, प्राथमिक प्रथमोपचार, टाकाऊ पदार्थांची विल्हेवाट, ट्रेड टूल्सची हाताळणी व निगा राखणे.
अभ्यासक्रम
प्रात्यक्षिके (Professional Skills)
- ट्रेड टूल्स आणि मशिनरी ओळखणे.
- टूल्स आणि उपकरणांच्या सुरक्षित उचल आणि हाताळणी पद्धतींचा सराव करणे.
- कामासाठी योग्य टूल्स निवडणे आणि कामादरम्यान घ्यावयाची काळजी.
सिद्धांत (Professional Knowledge)
- मानकांची संकल्पना आणि BIS/ISI चे फायदे.
- ट्रेड टूल्सचे तपशील (Specifications).
- नॅशनल इलेक्ट्रिकल कोड-२०११ ची ओळख.
विद्यार्थ्यांसाठी — नोंदवही टिपण
उद्दिष्टे
- ट्रेड टूल्स आणि मशिनरी ओळखणे.
- टूल्स आणि उपकरणांच्या सुरक्षित उचल आणि हाताळणी पद्धतींचा (Safe methods of lifting and handling) सराव करणे.
- कामासाठी योग्य टूल्स निवडणे आणि कामादरम्यान घ्यावयाची काळजी समजून घेणे.
- मानकांची संकल्पना (Concept of Standards) आणि BIS/ISI चे फायदे समजून घेणे.
- ट्रेड टूल्सचे तपशील (Trade tools specifications) जाणून घेणे.
- नॅशनल इलेक्ट्रिकल कोड-२०११ (National Electrical Code-2011) ची ओळख करून घेणे.
परिचय / व्याख्या
- मानके (Standards) व BIS/ISI: मानके ही उत्पादनांची गुणवत्ता आणि सुरक्षितता सुनिश्चित करण्यासाठी निश्चित केलेले नियम असतात. अभ्यासक्रमानुसार सर्व टूल्स आणि उपकरणे BIS (Bureau of Indian Standards) मानकांनुसार खरेदी / वापरणे आवश्यक आहे.
- नॅशनल इलेक्ट्रिकल कोड-२०११ (NEC-2011): भारतातील इलेक्ट्रिकल इन्स्टॉलेशन व वायरिंगच्या सुरक्षेसाठी आणि मानकांसाठी तयार करण्यात आलेली राष्ट्रीय नियमावली.
- ट्रेड टूल्स तपशील (Specifications): टूल्सची ओळख, आकार, व्होल्टेज क्षमता किंवा भौतिक परिमाणे दर्शवणारी माहिती.
मुख्य मुद्दे
१. मानकांची संकल्पना आणि BIS/ISI चे फायदे
- मानकांमुळे टूल्सची सुरक्षा, गुणवत्ता आणि टिकाऊपणा सुनिश्चित होतो.
- इलेक्ट्रीशियन व्यवसायात वापरले जाणारे सर्व टूल्स BIS मानकांनुसार असणे आवश्यक आहे.
- योग्य मानकांचे टूल्स वापरल्याने कामादरम्यान अपघात टळतात आणि अचूकता मिळते.
२. नॅशनल इलेक्ट्रिकल कोड-२०११ (NEC-2011)
- NEC-2011 द्वारे इलेक्ट्रिकल वायरिंग, इन्स्टॉलेशन आणि उपकरणांच्या सुरक्षित वापराचे निर्देश मिळतात.
- व्यावसायिक इलेक्ट्रीशियनला इलेक्ट्रिकल नियमांचे पालन करण्यासाठी NEC-2011 चे ज्ञान असणे आवश्यक आहे.
३. ट्रेड टूल्सचे तपशील (Specifications)
| अ. क्र. | टूल / उपकरणाचे नाव | तपशील (Specification) |
|---|---|---|
| १ | मेझरिंग स्टील टेप (Measuring Steel Tape) | ५ मीटर |
| २ | इन्सुलेटेड कॉम्बिनेशन प्लायर (Combination Plier Insulated) | २०० मिमी |
| ३ | इन्सुलेटेड स्क्रू ड्रायव्हर (Screwdriver Insulated) | ४ मिमी x १५० मिमी (डायमंड हेड) |
| ४ | इन्सुलेटेड स्क्रू ड्रायव्हर (Screwdriver Insulated) | ६ मिमी x १५० मिमी |
| ५ | इलेक्ट्रीशियन स्क्रू ड्रायव्हर थिन स्टेम | ४ मिमी x १०० मिमी |
| ६ | हेव्ही ड्युटी स्क्रू ड्रायव्हर इन्सुलेटेड | ५ मिमी x २०० मिमी |
| ७ | इलेक्ट्रीशियन स्क्रू ड्रायव्हर थिन स्टेम | ४ मिमी x २५० मिमी |
| ८ | सेंटर पंच (Punch Centre) | ९ मिमी x १५० मिमी |
| ९ | इलेक्ट्रीशियन नाइफ डबल ब्लेडेड | १०० मिमी |
| १० | निऑन टेस्टर (Neon Tester) | ५०० V |
| ११ | स्टील रूल (Steel Rule) | ३०० मिमी (अचूकता १/४ मिमी) |
| १२ | क्रॉस पीन हॅमर (Hammer, cross peen) | २५० ग्रॅम |
| १३ | बॉल पीन हॅमर (Hammer, ball peen) | ५०० ग्रॅम |
| १४ | पिन्सर (Pincer) | १५० मिमी |
| १५ | सी-क्लॅम्प (C-Clamp) | २०० मिमी व १०० मिमी |
| १६ | ॲडजस्टेबल स्पॅनर (Spanner Adjustable) | १५० मिमी व ३०० मिमी |
| १७ | ब्लो लॅम्प ब्रास (Blow lamp brass) | ०.५ लिटर |
| १८ | चिझल कोल्ड (Chisel Cold) | २५ मिमी x २०० मिमी |
| १९ | फर्झर चिझल (Chisel firmer with wooden Handle) | ६ मिमी x २०० मिमी |
| २० | ॲलन की ॲलॉय स्टील (Allen Key set of 9) | १.५ ते १० मिमी |
| २१ | क्रिमपिंग टूल (Crimping Tool) | १.५ चौ मिमी ते १६ चौ मिमी / १६ चौ मिमी ते ९५ चौ मिमी |
| २२ | वायर कटर अँड स्ट्रिपर (Wire Cutter and Stripper) | १५० मिमी |
| २३ | लाकडी मॅलेट (Mallet hard wood) | ०.५० किग्रॅ |
| २४ | हॅकसॉ फ्रेम (Hacksaw frame) | ॲडजस्टेबल ३०० मिमी / फिक्स्ड १५० मिमी |
| २५ | ट्राय स्क्वेअर (Try Square) | १५० मिमी ब्लेड |
| २६ | आउटसाइड मायक्रोमीटर (Out Side Micrometer) | ० - २५ मिमी (लीस्ट काउंट ०.०१ मिमी) |
४. टूल्सची सुरक्षित उचल आणि हाताळणी (Lifting & Handling)
- टूल्स हाताळताना आणि उचलताना सुरक्षित पद्धतींचा अवलंब करावा.
- प्रत्येक विशिष्ट कामासाठी योग्य आकाराचे आणि क्षमतेचे टूल निवडावे.
- टूल्सची वेळोवेळी काळजी व देखभाल (Care & Maintenance) करावी.
आकृती
सूत्रे व उदाहरणे
सुरक्षितता
- सर्व टूल्स आणि उपकरणे नेहमी BIS मानकांनुसारच वापरावीत.
- निऑन टेस्टरचा वापर ५०० व्होल्टपेक्षा जास्त व्होल्टेजवर करू नये.
- टूल्स उचलताना आणि हाताळताना योग्य व सुरक्षित पद्धतींचा वापर करावा.
- कामाच्या गरजेनुसार योग्य आकाराचे आणि प्रकारचे टूल निवडावे.
- सर्व ट्रेड टूल्सची योग्य काळजी व देखभाल करावी.
लक्षात ठेवा
- सर्व टूल्स आणि उपकरणे BIS (Bureau of Indian Standards) मानकांनुसार असावीत.
- निऑन टेस्टरचे रेटिंग ५०० V असते.
- इन्सुलेटेड कॉम्बिनेशन प्लायरचा आकार २०० मिमी असतो.
- स्टील रूल ३०० मिमी आकाराची असून तिची अचूकता १/४ मिमी असते.
- आउटसाइड मायक्रोमीटरची रेंज ० - २५ मिमी असून लीस्ट काउंट ०.०१ मिमी असतो.
- हॅकसॉ फ्रेम ॲडजस्टेबल (३०० मिमी) आणि फिक्स्ड (१५० मिमी) अशा दोन प्रकारांत उपलब्ध असते.
- नॅशनल इलेक्ट्रिकल कोड-२०११ (NEC-2011) हे इलेक्ट्रिकल कामांच्या सुरक्षेचे व मानकांचे मार्गदर्शक आहे.
- सेंटर पंचचा तपशील ९ मिमी x १५० मिमी असा असतो.
प्रश्नोत्तरे
प्र. १: अभ्यासक्रमानुसार सर्व ट्रेड टूल्स आणि उपकरणे कोणत्या मानकानुसार असावीत? उत्तर: सर्व ट्रेड टूल्स आणि उपकरणे BIS (Bureau of Indian Standards) मानकांनुसार असणे आवश्यक आहे.
प्र. २: निऑन टेस्टरचे व्होल्टेज रेटिंग किती दिलेले आहे? उत्तर: निऑन टेस्टरचे व्होल्टेज रेटिंग ५०० V दिलेले आहे.
प्र. ३: इन्सुलेटेड कॉम्बिनेशन प्लायरचा मानक आकार किती असतो? उत्तर: इन्सुलेटेड कॉम्बिनेशन प्लायरचा मानक आकार २०० मिमी असतो.
प्र. ४: आउटसाइड मायक्रोमीटरची रेंज आणि लीस्ट काउंट किती असतो? उत्तर: आउटसाइड मायक्रोमीटरची रेंज ० ते २५ मिमी आणि लीस्ट काउंट ०.०१ मिमी असतो.
प्र. ५: ३०० मिमी स्टील रूलची अचूकता (Precision) किती असते? उत्तर: ३०० मिमी स्टील रूलची अचूकता १/४ मिमी असते.
प्र. ६: इलेक्ट्रिकल कामांच्या मानकांसाठी स्त्रोतात कोणत्या राष्ट्रीय कोडचा उल्लेख आहे? उत्तर: स्त्रोतात 'नॅशनल इलेक्ट्रिकल कोड-२०११' (National Electrical Code-2011) चा उल्लेख आहे.
प्र. ७: हॅकसॉ फ्रेमच्या प्रकारांचे तपशील काय आहेत? उत्तर: ॲडजस्टेबल हॅकसॉ फ्रेम ३०० मिमी आणि फिक्स्ड हॅकसॉ फ्रेम १५० मिमी तपशिलात असतात.
प्र. ८: क्रॉस पीन हॅमर आणि बॉल पीन हॅमरचे वजन किती दिलेले आहे? उत्तर: क्रॉस पीन हॅमरचे वजन २५० ग्रॅम आणि बॉल पीन हॅमरचे वजन ५०० ग्रॅम दिलेले आहे.
विद्यार्थ्यांसाठी — जॉब शीट
जॉब क्र.: 11, 12, 13 वेळ:
उद्दिष्टे
- ट्रेड टूल्स आणि मशिनरी ओळखणे.
- टूल्स आणि उपकरणांच्या सुरक्षित उचल आणि हाताळणी पद्धतींचा सराव करणे.
- कामासाठी योग्य टूल्स निवडणे आणि कामादरम्यान घ्यावयाची काळजी समजणे.
कच्चा माल (material and stock size)
टूल्स अँड इक्विपमेंट्स
- मेझरिंग स्टील टेप (Measuring Steel Tape) - 5 meters
- कॉम्बिनेशन प्लायर इन्सुलेटेड (Combination Plier Insulated) - 200 mm
- स्क्रूड्रायव्हर इन्सुलेटेड (Screwdriver Insulated) - 4 mm x 150 mm, Diamond Head
- स्क्रूड्रायव्हर इन्सुलेटेड (Screwdriver Insulated) - 6 mm x 150 mm
- इलेक्ट्रिशियन स्क्रूड्रायव्हर थिन स्टेम इन्सुलेटेड हँडल (Electrician screwdriver thin stem insulated handle) - 4 mm x 100 mm
- हेव्ही ड्युटी स्क्रूड्रायव्हर इन्सुलेटेड (Heavy Duty Screwdriver insulated) - 5 mm x 200 mm
- इलेक्ट्रिशियन स्क्रूड्रायव्हर थिन स्टेम इन्सुलेटेड हँडल (Electrician Screwdriver thin stem insulated handle) - 4 mm x 250 mm
- पंच सेंटर (Punch Centre) - 9 mm x 150 mm
- नाइफ डबल ब्लेडेड इलेक्ट्रिशियन (Knife Double Bladed Electrician) - 100 mm
- नियॉन टेस्टर (Neon Tester) - 500 V
- स्टील रूल मॅट्रिक आणि इंग्रजी युनिट (Steel Rule Graduated both in Metric and English Unit) - 300 mm
- हॅमर, क्रॉस पीन विथ हँडल (Hammer, cross peen with handle) - 250 grams
ऑपरेशनचा क्रम
- वर्कशॉपमधील उपलब्ध ट्रेड टूल्स आणि मशिनरी ओळखणे.
- टूल्स आणि उपकरणांची सुरक्षित उचल (safe lifting) व हाताळणी (handling) करण्याच्या पद्धतींचा सराव करणे.
- संबंधित कामाच्या गरजेनुसार योग्य टूल्सची निवड करणे.
- टूल्सचा वापर करताना सुरक्षा, काळजी आणि देखभाल (safety, care & maintenance) दर्शवणे.
काळजी
- टूल्सची हाताळणी आणि वापर करताना सुरक्षितता, काळजी व देखभालीचे नियम पाळा.
- कामाच्या स्वरूपानुसार योग्य आकाराच्या टूल्सची निवड करा.
- सर्व टूल्स आणि उपकरणे BIS मानकांनुसार असावीत.
स्किल
- ट्रेड टूल्स ओळखणे आणि सुरक्षितता, काळजी व देखभालीसह त्यांचा योग्य वापर करणे.
- टूल्स व उपकरणांची सुरक्षित उचल आणि योग्य हाताळणी करणे.
शिक्षकांसाठी — अध्यापन टिपण
यहाँ प्रस्तुत आहेत इलेक्ट्रीशियन (Electrician) व्यवसायासाठी 'ट्रेड टूल्सचे तपशील आणि मानके' (Trade Tools Specifications and Standards) या घटकावर आधारित अध्यापन टीपा (Teaching Notes):
उद्दिष्टे
- ट्रेड टूल्स आणि मशिनरी ओळखणे.
- टूल्स आणि उपकरणांच्या सुरक्षित उचल व हाताळणी (Lifting and handling) पद्धतींचा सराव करणे.
- कामासाठी योग्य टूल्सची निवड करणे, कामादरम्यान घ्यावयाची काळजी (Precautions) आणि टूल्सची देखभाल (Care & maintenance) समजून घेणे.
- मानकांची संकल्पना (Concept of Standards) आणि BIS/ISI चे फायदे स्पष्ट करणे.
- ट्रेड टूल्सचे तपशील (Specifications) जाणून घेणे.
- नॅशनल इलेक्ट्रिकल कोड-२०११ (National Electrical Code-2011) ची ओळख करून घेणे.
प्रस्तावना
इलेक्ट्रीशियन व्यवसायामध्ये सुरक्षित आणि अचूक काम करण्यासाठी योग्य टूल्सची ओळख व निवड असणे अत्यंत गरजेचे आहे. वर्कशॉपमध्ये वापरले जाणारे टूल्स आणि उपकरणे विशिष्ट मानकांनुसार (Standards) तयार केलेले असतात. BIS/ISI मानकांनुसार बनवलेल्या टूल्सचा वापर केल्याने कामात सुरक्षितता आणि गुणवत्ता राहते. नॅशनल इलेक्ट्रिकल कोड-२०११ (NEC-2011) च्या नियमांचे पालन करून आणि टूल्सची योग्य हाताळणी व देखभाल करून अपघात टाळता येतात.
मुख्य मुद्दे
-
ट्रेड टूल्स आणि मशिनरींची ओळख (Identify trade tools and machineries):
- इलेक्ट्रीशियन वर्कशॉपमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या विविध हँड टूल्स आणि मशिनरींची अचूक ओळख असणे आवश्यक आहे.
-
टूल्सची सुरक्षित उचल आणि हाताळणी (Safe methods of lifting and handling):
- टूल्स आणि उपकरणे एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेताना किंवा वापरताना अपघातापासून बचाव करण्यासाठी सुरक्षित हाताळणी पद्धतींचा वापर करावा.
-
योग्य टूल्सची निवड आणि खबरदारी (Select proper tools and precautions in operation):
- कामाच्या प्रकारानुसार योग्य त्याच टूलची निवड करावी.
- टूल्सचा वापर करताना योग्य ती काळजी (Precautions) घेतली पाहिजे.
- टूल्सची काळजी आणि देखभाल (Care & maintenance of trade tools): टूल्सचे आयुष्य वाढवण्यासाठी आणि सुरक्षिततेसाठी त्यांची नियमित देखभाल करणे आवश्यक आहे.
-
मानकांची संकल्पना आणि BIS/ISI चे फायदे (Concept of Standards and advantages of BIS/ISI):
- मानक (Standards): गुणवत्तेची आणि सुरक्षिततेची खात्री देण्यासाठी मानके ठरवली जातात.
- वर्कशॉपमधील सर्व टूल्स आणि उपकरणे ही BIS नियमांनुसार (as per BIS specification) खरेदी केली पाहिजेत.
- BIS/ISI प्रमाणित टूल्स वापरल्याने सुरक्षितता, टिकाऊपणा आणि अचूकता मिळते.
-
ट्रेड टूल्सचे तपशील (Trade tools specifications): पाठ्यक्रमानुसार काही प्रमुख टूल्सचे तपशील खालीलप्रमाणे आहेत:
- Measuring Steel Tape: 5 meters
- Combination Plier Insulated: 200 mm
- Screwdriver Insulated: 4 mm x 150 mm (Diamond Head) आणि 6 mm x 150 mm
- Electrician screwdriver thin stem insulated handle: 4 mm x 100 mm आणि 4 mm x 250 mm
- Heavy Duty Screwdriver insulated: 5 mm x 200 mm
- Punch Centre: 9 mm x 150 mm
- Knife Double Bladed Electrician: 100 mm
- Neon Tester: 500 V
- Steel Rule Graduated both in Metric and English Unit: 300 mm (Precision of 1/4th mm)
- Hammer, cross peen with handle: 250 grams
-
नॅशनल इलेक्ट्रिकल कोड-२०११ ची ओळख (Introduction to National Electrical Code-2011):
- इलेक्ट्रिकल इन्स्टॉलेशन आणि कामाशी संबंधित सुरक्षितता नियम व मार्गदर्शक तत्त्वांची माहिती National Electrical Code-2011 मध्ये दिलेली आहे.
लक्षात ठेवा
- वर्कशॉपसाठी लागणारे सर्व टूल्स आणि उपकरणे ही नेहमी BIS नियमांनुसारच (BIS specification) खरेदी केली पाहिजेत.
- विजेच्या कामासाठी नेहमी योग्य इन्सुलेशन (Insulated handle) असलेल्याच टूल्सचा वापर करा.
- कामाच्या आवश्यकतेनुसारच योग्य आकाराच्या (Specification) टूलची निवड करा आणि चुकीच्या वापरामुळे टूल्स खराब होणार नाहीत याची काळजी घ्या.
प्रश्न
- कामासाठी खरेदी केले जाणारे सर्व टूल्स आणि उपकरणे कोणत्या मानकांनुसार (Specification) असावेत?
- इलेक्ट्रीशियन टूल किटमधील Neon Tester चे व्होल्टेज रेटिंग आणि Combination Plier Insulated ची साईज किती असते?
- टूल्सची सुरक्षित हाताळणी आणि देखभाल (Care & maintenance) करणे का आवश्यक आहे?
DGT अभ्यासक्रम व NIMI पुस्तकांवर आधारित — ITI प्रशिक्षणार्थी व शिल्प निदेशकांसाठी.