रेझिस्टर्स आणि ॲक्टिव्ह-पॅसिव्ह घटक — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 2
घोषणा
ITI Admission 2026 Last Date Extended in Maharashtra | ITI प्रवेशाची अंतिम तारीख 14 ऑक्टोबर 🚨 TATA MOTORS LTD. – APPRENTICESHIP RECRUITMENT 2026 🚨 🚀 Bajaj Manufacturing Systems (BMS) Course ला श्री गणेश प्रायव्हेट ITI, यावल येथे सुरुवात Skill India Portal वर Training Verification प्रक्रिया सुरू – ITI विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची सूचना 🎓📱 **ITI विद्यार्थ्यांसाठी आता अभ्यास होणार आणखी स्मार्ट!** 🚀 📢 रोजगार महाकुंभ – महाराष्ट्र | नोकरीइच्छुक उमेदवारांसाठी नोंदणी सुरू! 📢 ITI विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची संधी ⚡ महाजेनको अंतर्गत प्रशिक्षण योजनेची जाहिरात.. 📢 **महत्त्वाची सूचना – ITI Admission**
मुख्यपृष्ठ / रेझिस्टर्स आणि ॲक्टिव्ह-पॅसिव्ह घटक — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 2

रेझिस्टर्स आणि ॲक्टिव्ह-पॅसिव्ह घटक — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 2

अद्ययावत 15 Nov 2026 ·
इलेक्ट्रीशियन वर्ष 2 व्यापार व्यावहारिक आणि ट्रेड थियरी LO 19 P 115 / T 35 तास

सोपे इलेक्ट्रॉनिक सर्किट्स असेंबल करा आणि त्यांच्या कार्यप्रणालीची चाचणी करा.

अभ्यासक्रम

प्रात्यक्षिके (Professional Skills)

  1. कलर कोडवरून रेझिस्टन्सचे मूल्य निश्चित करा आणि प्रकार ओळखा.
  2. ॲक्टिव्ह आणि पॅसिव्ह इलेक्ट्रॉनिक घटकांची आणि त्यांच्या अनुप्रयोगांची चाचणी करा.

सिद्धांत (Professional Knowledge)

  • रेझिस्टर्स – कलर कोड, प्रकार आणि वैशिष्ट्ये.
  • ॲक्टिव्ह आणि पॅसिव्ह घटक.
  • ॲटॉमिक स्ट्रक्चर आणि सेमीकंडक्टर सिद्धांत.

विद्यार्थ्यांसाठी — नोंदवही टिपण

येथे इलेक्ट्रीशियन ट्रेडसाठी 'रेझिस्टर्स आणि ॲक्टिव्ह-पॅसिव्ह घटक' या विषयावरील टिपण दिले आहे.

उद्दिष्टे

  • रेझिस्टर्सची रचना, प्रकार, कलर कोडिंग आणि उपयोगांची माहिती घेणे.
  • ॲक्टिव्ह आणि पॅसिव्ह इलेक्ट्रॉनिक घटकांची ओळख आणि चाचणी करणे.
  • सेमीकंडक्टर सिद्धांत आणि ॲटॉमिक स्ट्रक्चर समजून घेणे.

परिचय / व्याख्या

  • रेझिस्टर्स (Resistors): हे सर्किटमधील करंट मर्यादित करण्यासाठी किंवा व्होल्टेज ड्रॉप मिळवण्यासाठी वापरले जाणारे पॅसिव्ह घटक आहेत.
  • पॅसिव्ह घटक (Passive Components): जे घटक स्वतः सिग्नल ॲम्प्लिफाय करू शकत नाहीत (उदा. रेझिस्टर, कॅपॅसिटर, इंडक्टर).
  • ॲक्टिव्ह घटक (Active Components): जे घटक सिग्नलवर प्रक्रिया करू शकतात किंवा ॲम्प्लिफाय करू शकतात (उदा. ट्रान्झिस्टर, डायोड, SCR).

मुख्य मुद्दे

१. रेझिस्टर्सचे प्रकार

१. वायर-वाउंड (Wire-wound): निकेल-क्रोम (नायक्रोम) वायरचा वापर. २. कार्बन कंपोझिशन (Carbon composition): कार्बन किंवा ग्रॅफाइटचे मिश्रण. ३. मेटल फिल्म (Metal film): सिरॅमिक बेसवर धातूची वाफ जमा करून. ४. कार्बन फिल्म (Carbon film): सिरॅमिक बेसवर कार्बनचा पातळ थर.

२. रेझिस्टरची वैशिष्ट्ये (Specification)

रेझिस्टर खालील चार गोष्टींवरून ओळखले जातात: १. प्रकार (Type) २. नाममात्र मूल्य (Nominal value - Ohm/kΩ/MΩ) ३. टॉलरन्स (Tolerance - %) ४. लोडिंग क्षमता (Wattage)

३. सेमीकंडक्टर आणि ॲटॉमिक स्ट्रक्चर

  • अणू (Atom): केंद्रकात प्रोटॉन (धन प्रभार) आणि न्यूट्रॉन असतात, तर इलेक्ट्रॉन (ऋण प्रभार) केंद्रकाभोवती फिरतात.
  • सेमीकंडक्टर: सिलिकॉन (Si) आणि जर्मेनियम (Ge) हे उत्तम वाहक किंवा दुर्वाहक नसून सेमीकंडक्टर आहेत.
  • N-type: आर्सेनिक किंवा फॉस्फरस डोपिंग करून इलेक्ट्रॉनची संख्या वाढवली जाते.
  • P-type: ॲल्युमिनियम किंवा बोरॉन डोपिंग करून 'होल्स' (Holes) ची संख्या वाढवली जाते.
  • PN जंक्शन: P आणि N प्रकारच्या पदार्थांच्या संयोगातून तयार होतो. सिलिकॉनसाठी ०.७V आणि जर्मेनियमसाठी ०.३V बॅरियर पोटेन्शिअल लागते.

४. कलर कोड टेबल (IS:8186)

रंग १ली आकृती २री आकृती मल्टिप्लायर टॉलरन्स
काळा - ० १ -
तपकिरी १ १ १० ±१%
लाल २ २ १०० ±२%
सोनेरी - - १०⁻¹ ±५%
चांदी - - १०⁻² ±१०%

आकृती

  • आकृती १: कार्बन रेझिस्टरची रचना (दोन टोकांना लीड्स आणि मध्ये कार्बन बॉडी).
  • आकृती २: PN जंक्शन (P आणि N मटेरियलचा संगम आणि मधला डिप्लेशन रिजन).
  • आकृती ३: कलर कोडिंग बँड्स (रेझिस्टरवर ४ रंगांचे पट्टे).

सूत्रे व उदाहरणे

उदाहरण: जर रेझिस्टरचे रंग लाल, व्हायोलेट, ऑरेंज आणि गोल्ड असतील तर:

  • लाल = २, व्हायोलेट = ७, ऑरेंज = १००० (multiplier)
  • मूल्य = २७ x १००० = २७,००० Ω (२७ kΩ)
  • टॉलरन्स = गोल्ड (±५%)
  • वास्तविक मूल्य = २७,००० ± ५% (२५,६५० Ω ते २८,३५० Ω दरम्यान).

सुरक्षितता

  • सोल्डरिंग करताना सुरक्षिततेची काळजी घ्या.
  • रेझिस्टरची वॅटेज क्षमता तपासूनच सर्किटमध्ये वापरा.
  • सेमीकंडक्टर घटकांना हाताळताना इलेक्ट्रोस्टॅटिक डिस्चार्जपासून सावध राहा.

लक्षात ठेवा

१. रेझिस्टर करंट मर्यादित करण्याचे काम करतो. २. LDR (Light Dependent Resistor) प्रकाशाच्या तीव्रतेनुसार कार्य करतो. ३. सिलिकॉन डायोडचे बॅरियर पोटेन्शिअल ०.७V असते. ४. पॅसिव्ह घटक ओहमच्या नियमाचे पालन करतात. ५. ॲक्टिव्ह घटक (उदा. ट्रान्झिस्टर) सिग्नल ॲम्प्लिफाय करतात.

प्रश्नोत्तरे

१. प्रश्न: रेझिस्टरचे मुख्य कार्य काय आहे? उत्तर: करंट मर्यादित करणे किंवा व्होल्टेज ड्रॉप मिळवणे. २. प्रश्न: सेमीकंडक्टरचे दोन उदाहरणे द्या. उत्तर: सिलिकॉन आणि जर्मेनियम. ३. प्रश्न: N-type सेमीकंडक्टरमध्ये मेजॉरिटी कॅरिअर्स कोणते असतात? उत्तर: इलेक्ट्रॉन. ४. प्रश्न: पॅसिव्ह घटकांचे दोन प्रकार सांगा. उत्तर: रेझिस्टर आणि कॅपॅसिटर. ५. प्रश्न: सिलिकॉन डायोडचे बॅरियर पोटेन्शिअल किती असते? उत्तर: ०.७ V. ६. प्रश्न: 'k' आणि 'M' अक्षरे कशासाठी वापरतात? उत्तर: 'k' = किलो (१०००), 'M' = मेगा (१,०००,०००). ७. प्रश्न: ॲक्टिव्ह घटकांचे उदाहरण द्या. उत्तर: ट्रान्झिस्टर आणि डायोड. ८. प्रश्न: डिप्लेशन रिजन म्हणजे काय? उत्तर: PN जंक्शनवर तयार झालेला असा भाग जिथे मुक्त इलेक्ट्रॉन किंवा होल्स नसतात.

विद्यार्थ्यांसाठी — जॉब शीट

जॉब क्र.: 150, 151 वेळ:

उद्दिष्टे

  • रेझिस्टन्सचे प्रकार ओळखणे आणि कलर कोडवरून त्यांचे मूल्य निश्चित करणे.
  • टॉलरन्स (Tolerance) मूल्य मोजणे.
  • ॲक्टिव्ह आणि पॅसिव्ह इलेक्ट्रॉनिक घटक (उदा. डायोड, ट्रान्झिस्टर, रेझिस्टर्स, कॅपॅसिटर) ओळखणे आणि त्यांची चाचणी करणे.

कच्चा माल (material and stock size)

  • विविध प्रकारचे रेझिस्टर्स (कार्बन ट्रॅक आणि वायर-वाउंड पोटेंशियोमीटरसह).
  • विविध प्रकारचे ॲक्टिव्ह आणि पॅसिव्ह घटक (डायोड, ट्रान्झिस्टर, SCR, DIAC, TRIAC, UJT, FET, ब्रिज डायोड, कॅपॅसिटर, इंडक्टर्स).
  • सेमीकंडक्टर डेटा मॅन्युअल.

टूल्स अँड इक्विपमेंट्स

  1. मल्टीमीटर / ओहममीटर (Multimeter/Ohmmeter)

ऑपरेशनचा क्रम (Steps)

रेझिस्टन्स कलर कोड आणि मूल्य निश्चिती:

  1. दिलेल्या रेझिस्टन्सचा प्रकार ओळखा आणि त्याचे I.S. चिन्ह काढा.
  2. रेझिस्टन्सच्या एका टोकाकडील पहिल्या कलर बँडपासून सुरुवात करून पहिले दोन कलर बँड ओळखा.
  3. पहिल्या आणि दुसऱ्या बँडचा अंक नोंदवा.
  4. तिसऱ्या बँडचा रंग ओळखून त्याचा मल्टिप्लायर (Multiplier) मूल्य लिहा.
  5. रेझिस्टन्सचे एकूण मूल्य मोजा आणि नोंदवा.
  6. चौथ्या बँडचा रंग ओळखून टॉलरन्स (Tolerance) मर्यादा टक्केवारीत लिहा.
  7. मल्टीमीटर/ओहममीटर वापरून रेझिस्टन्सचे प्रत्यक्ष मूल्य मोजा आणि नोंदवलेल्या मूल्याशी पडताळून पहा.

ॲक्टिव्ह आणि पॅसिव्ह घटकांची चाचणी:

  1. चित्रांच्या साहाय्याने डायोड, ट्रान्झिस्टर, SCR, IC इत्यादी ॲक्टिव्ह घटक ओळखा.
  2. डेटा बुकच्या साहाय्याने घटकांचे कोड नंबर आणि लीड्स ओळखा.
  3. पॅसिव्ह घटकांना (रेझिस्टर, इंडक्टर, कॅपॅसिटर) त्यांच्या आकारानुसार आणि कोडनुसार गटबद्ध करा.
  4. पॅसिव्ह घटकांवरील कोडिंग आणि मार्किंगचा अर्थ लावा.
  5. मल्टीमीटर वापरून रेझिस्टन्सचे मूल्य मोजा.
  6. कॅपॅसिटरची चार्ज आणि डिस्चार्ज स्थिती मल्टीमीटरच्या साहाय्याने तपासा.

काळजी

  • घटकांची ओळख पटवण्यासाठी चित्रांचा आणि डेटा मॅन्युअलचा संदर्भ घ्या.
  • मल्टीमीटर वापरताना योग्य रेंज निवडा.
  • रेझिस्टन्सचे कलर बँड वाचताना योग्य दिशा (एका टोकाकडून) निवडा.

स्किल

  • कलर कोडवरून रेझिस्टन्सचे मूल्य अचूकपणे काढणे.
  • विविध इलेक्ट्रॉनिक घटकांची दृश्य तपासणी (Visual Inspection) करणे.
  • मल्टीमीटरद्वारे घटकांची कार्यक्षमता तपासणे.

शिक्षकांसाठी — अध्यापन टिपण

येथे इलेक्ट्रीशियन ट्रेडच्या द्वितीय वर्षाच्या विद्यार्थ्यांसाठी 'रेझिस्टर्स आणि ॲक्टिव्ह-पॅसिव्ह घटक' या विषयावर आधारित अध्यापन नोट्स आहेत.


उद्दिष्टे (कालावधी: ५ मिनिटे)

या धड्यानंतर प्रशिक्षणार्थी खालील गोष्टी करण्यास सक्षम होतील: १. रेझिस्टर्सचे प्रकार, कलर कोडिंग आणि त्यांचे सर्किटमधील उपयोग स्पष्ट करणे. २. ॲक्टिव्ह आणि पॅसिव्ह घटकांमधील फरक ओळखणे. ३. सेमीकंडक्टर सिद्धांत आणि पीएन जंक्शनची कार्यपद्धती समजून घेणे.

प्रेरणा (कालावधी: ५ मिनिटे)

पूर्वज्ञान: तुम्हाला ओहमचा नियम आणि साध्या इलेक्ट्रिकल सर्किट्सची माहिती आहे. प्रश्न: समजा, एका सर्किटमध्ये १० व्होल्टचा पुरवठा आहे आणि आपल्याला तो २ व्होल्टवर कमी करायचा आहे, तर आपण काय करू शकतो? (उत्तर: रेझिस्टर वापरून). आज आपण अशाच इलेक्ट्रॉनिक घटकांबद्दल शिकणार आहोत जे सर्किट नियंत्रित करतात.

सादरीकरण (कालावधी: ३५ मिनिटे)

१. रेझिस्टर्स (Resistors)

रेझिस्टर हा इलेक्ट्रॉनिक सर्किटमधील सर्वात सामान्य 'पॅसिव्ह' घटक आहे. याचा मुख्य उद्देश करंट मर्यादित करणे किंवा व्होल्टेज ड्रॉप (IR) प्रदान करणे हा असतो.

  • प्रकार: १) वायर-वाउंड, २) कार्बन कंपोझिशन, ३) मेटल फिल्म, ४) कार्बन फिल्म.
  • स्पेसिफिकेशन: १) प्रकार, २) नाममात्र मूल्य (ओहम/किलो-ओहम), ३) टॉलरन्स (%), ४) वॅटेज (लोडिंग क्षमता).
  • उदाहरण: १०० ओहम ± १०%, १ वॅट. याचा अर्थ प्रत्यक्ष मूल्य ९० ते ११० ओहम दरम्यान असू शकते.

२. कलर कोडिंग (Colour Coding)

रेझिस्टरचे मूल्य ओळखण्यासाठी कलर बँड्स वापरले जातात.

  • पद्धत: पहिल्या दोन पट्ट्या म्हणजे पहिले दोन अंक, तिसरी पट्टी म्हणजे मल्टिप्लायर, आणि चौथी पट्टी म्हणजे टॉलरन्स.
  • तक्ता (थोडक्यात):
    • ब्लॅक (०), ब्राऊन (१), रेड (२), ऑरेंज (३), यलो (४), ग्रीन (५), ब्लू (६), व्हायोलेट (७), ग्रे (८), व्हाईट (९).
    • गोल्ड (±५%), सिल्व्हर (±१०%), नो कलर (±२०%).

३. ॲक्टिव्ह आणि पॅसिव्ह घटक

  • पॅसिव्ह घटक: रेझिस्टर, कॅपॅसिटर आणि इंडक्टर. हे स्वतः सिग्नल ॲम्प्लिफाय करू शकत नाहीत. हे ओहमच्या नियमाचे पालन करतात.
  • ॲक्टिव्ह घटक: ट्रान्झिस्टर, डायोड, एससीआर (SCR), व्हॅक्यूम ट्यूब. हे सिग्नलवर प्रक्रिया करू शकतात किंवा ॲम्प्लिफाय करू शकतात. हे ओहमच्या नियमाचे पालन करत नाहीत.

४. सेमीकंडक्टर आणि पीएन जंक्शन

  • सेमीकंडक्टर: जर्मेनियम आणि सिलिकॉन हे उत्तम कंडक्टर किंवा इन्सुलेटर नसतात.
  • एन-टाइप: आर्सेनिक किंवा फॉस्फरस डोपिंग करून इलेक्ट्रॉनची संख्या वाढवली जाते.
  • पी-टाइप: ॲल्युमिनियम किंवा बोरॉन डोपिंग करून 'होल्स'ची संख्या वाढवली जाते.
  • डिप्लेशन रिजन: पी आणि एन जंक्शनच्या ठिकाणी तयार होणारा थर, जो इलेक्ट्रॉनच्या प्रवाहाला अडथळा (बॅरियर) निर्माण करतो. सिलिकॉनसाठी हा बॅरियर व्होल्टेज ०.७V आणि जर्मेनियमसाठी ०.३V असतो.

फलक-लेखन

  • रेझिस्टर: करंट मर्यादित करण्यासाठी.
  • पॅसिव्ह: R, L, C (ओहमचा नियम पाळतात).
  • ॲक्टिव्ह: ट्रान्झिस्टर, डायोड (ओहमचा नियम पाळत नाहीत).
  • कलर कोड: १-२ अंक, ३-मल्टिप्लायर, ४-टॉलरन्स.
  • सेमीकंडक्टर: Si (०.७V), Ge (०.३V).

उपयोजन (कालावधी: १० मिनिटे)

प्रशिक्षणार्थींनी खालील कृती कराव्यात: १. दिलेल्या रेझिस्टर्सचे कलर कोड पाहून त्यांचे मूल्य मोजा. २. मल्टीमीटर वापरून ॲक्टिव्ह आणि पॅसिव्ह घटकांची चाचणी करा. ३. सेमीकंडक्टर डायोडचे फॉरवर्ड आणि रिव्हर्स बायस तपासा.

प्रश्न (कालावधी: १० मिनिटे)

१. प्रश्न: रेझिस्टरचे मुख्य कार्य काय आहे? उत्तर: सर्किटमधील करंट मर्यादित करणे किंवा व्होल्टेज ड्रॉप प्रदान करणे. २. प्रश्न: ॲक्टिव्ह घटकांचे दोन उदाहरणे द्या. उत्तर: ट्रान्झिस्टर आणि डायोड. ३. प्रश्न: सिलिकॉन डायोडचा बॅरियर व्होल्टेज किती असतो? उत्तर: ०.७ व्होल्ट. ४. प्रश्न: 'एन-टाइप' सेमीकंडक्टर कसा बनवला जातो? उत्तर: आर्सेनिक किंवा फॉस्फरस सारख्या पंचसंयुजी पदार्थांचे डोपिंग करून. ५. प्रश्न: कलर कोडमध्ये तिसरी पट्टी काय दर्शवते? उत्तर: मल्टिप्लायर. ६. प्रश्न: पॅसिव्ह घटक ओहमच्या नियमाचे पालन करतात का? उत्तर: हो, करतात. ७. प्रश्न: टॉलरन्स म्हणजे काय? उत्तर: रेझिस्टरच्या प्रत्यक्ष मूल्यामध्ये होणारा टक्केवारीतील बदल. ८. प्रश्न: इंडक्टरचे एकक काय आहे? उत्तर: हेन्री (Henry).

गृहपाठ

१. कलर कोड तक्ता पूर्णपणे पाठ करा. २. ॲक्टिव्ह आणि पॅसिव्ह घटकांमधील ५ मुख्य फरक लिहून आणा. ३. १० किलो-ओहमच्या रेझिस्टरचे कलर बँड्स कोणते असतील ते शोधा.

शिक्षकांसाठी — प्रात्यक्षिक टिपण

येथे इलेक्ट्रीशियन ट्रेडसाठी 'रेझिस्टर्स आणि ॲक्टिव्ह-पॅसिव्ह घटक' या विषयावर आधारित अध्यापन नोट्स (Teaching Notes) दिल्या आहेत.


उद्दिष्टे

या सत्राच्या शेवटी, प्रशिक्षणार्थी खालील गोष्टी करण्यास सक्षम असतील: १. कलर कोडवरून रेझिस्टन्सचे मूल्य आणि टॉलरन्स निश्चित करणे. २. विविध प्रकारचे रेझिस्टर्स आणि ॲक्टिव्ह-पॅसिव्ह घटक ओळखणे. ३. मल्टीमीटरचा वापर करून घटकांची चाचणी करणे.

जॉब, साधने व सुरक्षा

साधने व उपकरणे: १. मल्टीमीटर / ओहममीटर (१ नग) २. विविध प्रकारचे रेझिस्टर्स (कार्बन ट्रॅक आणि वायर-वाउंड पोटेंशियोमीटरसह) ३. ॲक्टिव्ह घटक: डायोड, ट्रान्झिस्टर, SCR, IC, डायोड ब्रिज. ४. पॅसिव्ह घटक: कॅपॅसिटर, इंडक्टर. ५. सेमीकंडक्टर डेटा मॅन्युअल.

सुरक्षा:

  • इलेक्ट्रॉनिक घटकांना हाताळताना हातातील घाम किंवा ओलावा टाळा.
  • मल्टीमीटर वापरताना योग्य रेंज निवडा.

प्रेरणा

"समजा, एका इलेक्ट्रॉनिक सर्किटमध्ये रेझिस्टन्स जळला आहे आणि त्यावरचा कलर कोड पुसट झाला आहे, तर तुम्ही त्याचे नेमके मूल्य कसे शोधाल?" (या प्रश्नाद्वारे प्रशिक्षणार्थींना कलर कोडिंगचे महत्त्व पटवून द्या).

सादरीकरण — (Demonstration)

क्र. कृती (Doing) माहिती व सुरक्षितता (Telling)
१ रेझिस्टन्सचा प्रकार ओळखणे. चित्रावरून रेझिस्टन्सचा प्रकार (कार्बन/वायर-वाउंड) ओळखा.
२ कलर बँड ओळखणे. एका टोकापासून सुरुवात करून पहिल्या दोन बँडचा क्रम लावा.
३ मूल्य गणना करणे. पहिल्या दोन अंकांनंतर तिसऱ्या बँडचा मल्टिप्लायर वापरून मूल्य काढा.
४ टॉलरन्स निश्चित करणे. चौथ्या बँडच्या रंगावरून टॉलरन्स (%) निश्चित करा.
५ मल्टीमीटरने मापन. मल्टीमीटरला ओहम रेंजवर सेट करून प्रत्यक्ष मूल्य मोजा.
६ ॲक्टिव्ह घटक ओळखणे. डेटा मॅन्युअल वापरून डायोड, ट्रान्झिस्टर, IC चे पिन कॉन्फिगरेशन ओळखा.
७ कॅपॅसिटर तपासणे. मल्टीमीटर वापरून कॅपॅसिटरचे चार्ज आणि डिस्चार्ज होणे तपासा.

फलक-लेखन

  • रेझिस्टन्स: कलर कोड = १ ला अंक, २ रा अंक, मल्टिप्लायर, टॉलरन्स.
  • ॲक्टिव्ह घटक: जे घटकाचे नियंत्रण किंवा प्रवर्धन (Amplification) करतात (उदा. ट्रान्झिस्टर, डायोड).
  • पॅसिव्ह घटक: जे ऊर्जा साठवतात किंवा खर्च करतात (उदा. रेझिस्टर्स, कॅपॅसिटर, इंडक्टर).

उपयोजन

  • प्रत्येक प्रशिक्षणार्थीने ५ वेगवेगळ्या रंगांच्या रेझिस्टर्सचे मूल्य कलर कोडवरून काढावे.
  • मल्टीमीटरने मोजलेले मूल्य आणि कलर कोडवरून काढलेले मूल्य यांची तुलना करून तक्त्यात नोंद करावी.
  • दिलेल्या ॲक्टिव्ह आणि पॅसिव्ह घटकांचे वर्गीकरण करावे.

तपासणी-यादी (Checklist)

१. योग्य मल्टीमीटर रेंज निवडली आहे का? २. कलर बँडचा क्रम योग्यरित्या ओळखला आहे का? ३. मल्टिप्लायरची गणना अचूक आहे का? ४. टॉलरन्सची टक्केवारी योग्य काढली आहे का? ५. घटक ओळखताना डेटा मॅन्युअलचा वापर केला आहे का? ६. कॅपॅसिटरची चार्ज-डिस्चार्ज चाचणी पूर्ण केली आहे का?

प्रश्न

१. रेझिस्टन्सचा चौथा बँड काय दर्शवतो? (उत्तर: टॉलरन्स) २. ॲक्टिव्ह घटकाचे एक उदाहरण द्या. (उत्तर: ट्रान्झिस्टर किंवा डायोड) ३. पॅसिव्ह घटक म्हणजे काय? (उत्तर: जे घटक ऊर्जा साठवतात किंवा खर्च करतात, उदा. रेझिस्टर, कॅपॅसिटर) ४. मल्टीमीटरचा वापर कशासाठी केला जातो? (उत्तर: रेझिस्टन्स मोजण्यासाठी आणि घटकांची चाचणी करण्यासाठी) ५. रेझिस्टन्सचे मूल्य मोजताना मल्टीमीटरची कोणती रेंज वापरावी? (उत्तर: ओहम रेंज) ६. कॅपॅसिटर चांगला आहे हे कसे ओळखाल? (उत्तर: मल्टीमीटरवर चार्ज आणि डिस्चार्ज होण्याच्या क्रियेवरून)

गृहपाठ: तुमच्या वर्कशॉपमधील ५ विविध इलेक्ट्रॉनिक घटकांची नावे आणि त्यांची चिन्हे (Symbols) वहीत काढा.

DGT अभ्यासक्रम व NIMI पुस्तकांवर आधारित — ITI प्रशिक्षणार्थी व शिल्प निदेशकांसाठी.