सुरक्षा पद्धती आणि अग्निशामक उपकरणे — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 1
घोषणा
ITI Admission 2026 Last Date Extended in Maharashtra | ITI प्रवेशाची अंतिम तारीख 14 ऑक्टोबर 🚨 TATA MOTORS LTD. – APPRENTICESHIP RECRUITMENT 2026 🚨 🚀 Bajaj Manufacturing Systems (BMS) Course ला श्री गणेश प्रायव्हेट ITI, यावल येथे सुरुवात Skill India Portal वर Training Verification प्रक्रिया सुरू – ITI विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची सूचना 🎓📱 **ITI विद्यार्थ्यांसाठी आता अभ्यास होणार आणखी स्मार्ट!** 🚀 📢 रोजगार महाकुंभ – महाराष्ट्र | नोकरीइच्छुक उमेदवारांसाठी नोंदणी सुरू! 📢 ITI विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची संधी ⚡ महाजेनको अंतर्गत प्रशिक्षण योजनेची जाहिरात.. 📢 **महत्त्वाची सूचना – ITI Admission**
मुख्यपृष्ठ / सुरक्षा पद्धती आणि अग्निशामक उपकरणे — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 1

सुरक्षा पद्धती आणि अग्निशामक उपकरणे — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 1

अद्ययावत 15 Nov 2026 ·
इलेक्ट्रीशियन वर्ष 1 व्यापार व्यावहारिक आणि ट्रेड थियरी LO 1 P 40 / T 5 तास

मूलभूत सुरक्षा पद्धती, अग्निशमन, प्राथमिक प्रथमोपचार, टाकाऊ पदार्थांची विल्हेवाट, ट्रेड टूल्सची हाताळणी व निगा राखणे.

अभ्यासक्रम

प्रात्यक्षिके (Professional Skills)

  1. संस्थेच्या विविध विभागांना आणि इलेक्ट्रिकल इन्स्टॉलेशनच्या ठिकाणांना भेट देणे.
  2. सुरक्षा चिन्हे आणि धोके ओळखणे.
  3. इलेक्ट्रिकल अपघातांसाठी प्रतिबंधात्मक उपाय आणि अशा अपघातांमध्ये घ्यावयाच्या पावलांचा सराव करणे.
  4. इलेक्ट्रिकल आगीच्या प्रसंगी अग्निशामक पद्धतींचा सुरक्षितपणे सराव करणे.
  5. अग्निशामक उपकरणांचा वापर करणे.

सिद्धांत (Professional Knowledge)

  • इलेक्ट्रिशियन ट्रेडची व्याप्ती.
  • सुरक्षा नियम आणि सुरक्षा चिन्हे.
  • अग्निशामक उपकरणांचे प्रकार आणि कार्यपद्धती.
  • पर्यावरण, आरोग्य आणि सुरक्षा (EHS) धोरण.

विद्यार्थ्यांसाठी — नोंदवही टिपण

उद्दिष्टे

  • इलेक्ट्रीशियन ट्रेडची व्याप्ती (Scope of Electrician trade) समजून घेणे.
  • सुरक्षा नियम आणि सुरक्षा चिन्हे (Safety rules and safety signs) ओळखणे.
  • अग्निशामक उपकरणांचे प्रकार आणि कार्यपद्धती (Types and working of fire extinguishers) जाणून घेणे.
  • पर्यावरण, आरोग्य आणि सुरक्षा धोरण (Environment, Health, and Safety - EHS Policy) समजून घेणे.
  • इलेक्ट्रिकल अपघातांसाठी प्रतिबंधात्मक उपाय करणे आणि आगीच्या प्रसंगी सुरक्षितपणे अग्निशामक उपकरणांचा वापर करण्याचा सराव करणे.

परिचय / व्याख्या

  • इलेक्ट्रीशियन ट्रेडची व्याप्ती (Scope of Electrician Trade): कारखाने, वर्कशॉप, पॉवरहाऊस, व्यावसायिक आणि निवासी इमारतींमध्ये इलेक्ट्रिकल मशिनरी, उपकरणे आणि फिटिंग्जची उभारणी (installation), देखभाल (maintenance) आणि दुरुस्ती (repair) करण्याचे कौशल्य म्हणजे इलेक्ट्रीशियन ट्रेडची व्याप्ती होय.
  • पर्यावरण, आरोग्य आणि सुरक्षा धोरण (EHS Policy): कामाच्या ठिकाणी व्यावसायिक सुरक्षा, आरोग्य जपणे, अपघातांपासून बचाव करणे आणि पर्यावरणाचे संरक्षण करण्यासाठी तयार करण्यात आलेले नियमावलीचे धोरण म्हणजे EHS धोरण होय.

मुख्य मुद्दे

१. इलेक्ट्रीशियन ट्रेडची व्याप्ती (Scope of Electrician Trade)

इलेक्ट्रीशियन ट्रेडअंतर्गत 'इलेक्ट्रीशियन जनरल' (Electrician General - NCO-2015: 7411.0100) आणि 'इलेक्ट्रिकल फिटर' (Electrical Fitter - NCO-2015: 7412.0200) या मुख्य भूमिकांचा समावेश होतो. इलेक्ट्रीशियन विविध इलेक्ट्रिकल मोटर्स, ट्रान्सफॉर्मर्स, स्विचगिअर, स्विच बोर्ड आणि लाईटिंग उपकरणांची जोडणी व उभारणी करतात. मेगर (Megger) व टेस्ट लॅम्प वापरून वायरिंग आणि उपकरणांमधील दोष (faults) शोधले जातात व त्यांची दुरुस्ती केली जाते.

२. सुरक्षा नियम आणि सुरक्षा चिन्हे (Safety Rules and Safety Signs)

वर्कशॉपमध्ये काम करताना अपघातांपासून बचाव करण्यासाठी सुरक्षा नियमांचे तंतोतंत पालन करणे अनिवार्य आहे. संस्थेतील विविध विभागांना व इलेक्ट्रिकल इन्स्टॉलेशनच्या ठिकाणी भेट देऊन धोके (hazards) ओळखले जातात. सुरक्षा चिन्हांचे पालन करून विद्युत अपघात टाळण्यासाठी प्रतिबंधात्मक उपाययोजना केल्या जातात.

३. आगीचे प्रकार व अग्निशामक उपकरणे (Types and Working of Fire Extinguishers)

इलेक्ट्रिकल आगीच्या प्रसंगी आगीवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी सुरक्षित अग्निशामक पद्धतींचा वापर केला जातो. वर्कशॉपमध्ये सुरक्षिततेसाठी योग्य अग्निशामक उपकरणे पुरवली जातात.

अनु. क्र. उपकरणाचे नाव (Tools & Equipment) स्पेसिफिकेशन (Specification) प्रमाण (Quantity)
१ Fire Extinguisher $\text{CO}_2$ 2 KG 2 Nos.
२ Fire Buckets Standard size 2 Nos.

४. पर्यावरण, आरोग्य आणि सुरक्षा (EHS) धोरण

कामाच्या ठिकाणी व्यावसायिक आरोग्य आणि पर्यावरण सुरक्षा (OSHE - Occupational Safety, Health and Environment) पाळली जाते. या धोरणानुसार कचऱ्याची योग्य विल्हेवाट लावणे आणि ई-कचरा (E-waste) सुरक्षितपणे नष्ट करणे आवश्यक असते.


आकृती


सूत्रे व उदाहरणे


सुरक्षितता

  • इलेक्ट्रिकल इन्स्टॉलेशनजवळ काम करताना नेहमी सुरक्षा नियमांचे पालन करावे.
  • इलेक्ट्रिकल आगीच्या प्रसंगी योग्य अग्निशामक उपकरणाचा (उदा. $\text{CO}_2$ Fire Extinguisher) वापर करावा.
  • काम करताना वैयक्तिक सुरक्षा उपकरणांचा (Personal Protective Equipment - PPE) वापर करावा.
  • वीज अपघात झाल्यास सर्वात आधी मुख्य वीज पुरवठा (Main Supply) बंद करावा.

लक्षात ठेवा

१. इलेक्ट्रीशियन जनरलचा NCO-2015 कोड ७४११.०१०० आहे. २. इलेक्ट्रिकल फिटरचा NCO-2015 कोड ७४१२.०२०० आहे. ३. पहिल्या वर्षाच्या LO 1 साठी Trade Practical चा कालावधी ४० तास आणि Trade Theory चा कालावधी ५ तास आहे. ४. EHS चा पूर्ण अर्थ Environment, Health, and Safety Policy असा होतो. ५. वर्कशॉपमध्ये २ किलो क्षमतेचे २ $\text{CO}_2$ अग्निशामक (Fire Extinguisher $\text{CO}_2$) उपलब्ध असतात. ६. आगीवर नियंत्रणासाठी मानक आकाराच्या २ फायर बकेट्स (Fire Buckets) पुरवल्या जातात. ७. ई-कचऱ्याची विल्हेवाट (Disposal of E-waste) EHS धोरणानुसार केली जाते.


प्रश्नोत्तरे

१. प्रश्न: इलेक्ट्रीशियन जनरलचा NCO-2015 कोड काय आहे?
उत्तर: इलेक्ट्रीशियन जनरलचा NCO-2015 संदर्भ कोड 7411.0100 हा आहे.

२. प्रश्न: इलेक्ट्रिकल फिटरचा NCO-2015 कोड काय आहे?
उत्तर: इलेक्ट्रिकल फिटरचा NCO-2015 संदर्भ कोड 7412.0200 हा आहे.

३. प्रश्न: EHS चे पूर्ण रूप काय आहे?
उत्तर: EHS म्हणजे Environment, Health, and Safety (पर्यावरण, आरोग्य आणि सुरक्षा) होय.

४. प्रश्न: वर्कशॉपसाठी सूचवलेल्या $\text{CO}_2$ फायर एक्स्टिंग्विशरची क्षमता आणि संख्या किती आहे?
उत्तर: २ किलो (2 KG) क्षमतेचे २ $\text{CO}_2$ फायर एक्स्टिंग्विशर (Fire Extinguisher $\text{CO}_2$) पुरवले जातात.

५. प्रश्न: वर्कशॉपमध्ये किती फायर बकेट्स (Fire Buckets) पुरवल्या जातात?
उत्तर: मानक आकाराच्या (Standard size) २ फायर बकेट्स पुरवल्या जातात.

६. प्रश्न: पहिल्या वर्षाच्या सुरक्षा आणि अग्निशमन मॉड्यूलमध्ये (LO 1) ट्रेड थिअरीचा कालावधी किती तासांचा आहे?
उत्तर: ट्रेड थिअरीचा (Trade Theory) कालावधी ५ तासांचा आहे.

७. प्रश्न: पहिल्या वर्षाच्या LO 1 मॉड्यूलमध्ये ट्रेड प्रॅक्टिकलचा कालावधी किती तासांचा आहे?
उत्तर: ट्रेड प्रॅक्टिकलचा (Trade Practical) कालावधी ४० तासांचा आहे.

८. प्रश्न: इलेक्ट्रिकल वायरिंग किंवा उपकरणांमधील दोष शोधण्यासाठी कोणत्या उपकरणाचा वापर केला जातो?
उत्तर: मेगर (Megger) आणि टेस्ट लॅम्पचा वापर दोष शोधण्यासाठी केला जातो.

विद्यार्थ्यांसाठी — जॉब शीट

जॉब क्र.: 1, 2, 3, 4, 5 वेळ: 40 तास

उद्दिष्टे

  1. संस्थेच्या विविध विभागांना आणि इलेक्ट्रिकल इन्स्टॉलेशनच्या (Electrical installations) ठिकाणांना भेट देणे.
  2. सुरक्षा चिन्हे (Safety symbols) आणि धोके (Hazards) ओळखणे.
  3. इलेक्ट्रिकल अपघातांसाठी प्रतिबंधात्मक उपाय करणे आणि अशा अपघातांमध्ये घ्यावयाच्या पावलांचा सराव करणे.
  4. इलेक्ट्रिकल आगीच्या प्रसंगी अग्निशामक पद्धतींचा सुरक्षितपणे सराव करणे.
  5. अग्निशामक उपकरणांचा (Fire extinguishers) वापर करणे.

कच्चा माल (material and stock size)

टूल्स अँड इक्विपमेंट्स (numbered list)

  1. Fire Extinguisher CO2 (2 KG)
  2. Fire Buckets (Standard size)
  3. Personal Protective Equipment (PPE)

ऑपरेशनचा क्रम (numbered steps in working order)

  1. संस्थेच्या विविध विभागांना आणि इलेक्ट्रिकल इन्स्टॉलेशनच्या ठिकाणांना भेट द्या.
  2. परिसरातील सुरक्षा चिन्हे (Safety symbols) आणि धोके (Hazards) ओळखा.
  3. इलेक्ट्रिकल अपघात टाळण्यासाठी प्रतिबंधात्मक उपाय अमलात आणा आणि अपघाताच्या प्रसंगी घ्यावयाच्या पावलांचा सराव करा.
  4. इलेक्ट्रिकल आगीच्या वेळी अग्निशामक पद्धतींचा सुरक्षितपणे सराव करा.
  5. अग्निशामक उपकरणांचा (Fire extinguishers) वापर करून आग विझवण्याचा सराव करा.

काळजी

  1. वैयक्तिक सुरक्षा उपकरणांचा (Personal Protective Equipment - PPE) वापर करा.
  2. सुरक्षा नियम (Safety rules) आणि सुरक्षा चिन्हे (Safety signs) यांचे पालन करा.
  3. इलेक्ट्रिकल आगीच्या वेळी अग्निशामक पद्धतींचा वापर करताना सुरक्षिततेची पूर्ण दक्षता घ्या.

स्किल

  1. सुरक्षा चिन्हे आणि धोके ओळखण्याचे कौशल्य.
  2. इलेक्ट्रिकल अपघातांवर प्रतिबंधात्मक उपाय करण्याचे व आपत्कालीन स्थितीत योग्य पावले उचलण्याचे कौशल्य.
  3. इलेक्ट्रिकल आगीच्या प्रसंगी अग्निशामक उपकरणे (Fire extinguishers) आणि सुरक्षित पद्धती वापरण्याचे कौशल्य.

शिक्षकांसाठी — अध्यापन टिपण

येथे ITI (DGT CTS) 'इलेक्ट्रीशियन' (Electrician) ट्रेडच्या इन्स्ट्रक्टर्ससाठी दिलेल्या मूळ अभ्यासक्रमानुसार (Syllabus) मराठीत टीचिंग नोट्स दिल्या आहेत:


उद्दिष्टे

  • संस्थेच्या विविध विभागांना आणि इलेक्ट्रिकल इन्स्टॉलेशनच्या (Electrical installations) ठिकाणांना भेट देणे.
  • सुरक्षा चिन्हे (Safety symbols) आणि संभाव्य धोके (Hazards) ओळखणे.
  • इलेक्ट्रिकल अपघातांसाठी प्रतिबंधात्मक उपाय (Preventive measures) समजून घेणे आणि अशा अपघातांच्या प्रसंगी करावयाच्या उपाययोजनांचा सराव करणे.
  • इलेक्ट्रिकल आगीच्या प्रसंगी सुरक्षितपणे आग विझवण्याच्या पद्धतींचा सराव करणे.
  • अग्निशामक उपकरणांचा (Fire extinguishers) वापर शिकणे.
  • इलेक्ट्रिशियन ट्रेडची व्याप्ती (Scope of electrician trade), सुरक्षा नियम, सुरक्षा चिन्हे आणि EHS (Environment, Health, and Safety) धोरण समजून घेणे.

प्रस्तावना

इलेक्ट्रीशियन ट्रेडच्या पहिल्या वर्षाच्या सुरुवातीला प्रशिक्षणार्थींना सुरक्षा, पर्यावरण, अग्निशामक उपकरणांचा वापर आणि प्राथमिक सुरक्षा पद्धतींबद्दल शिकवले जाते. पहिल्या लर्निंग आऊटकम (LO 1: Undertake basic safety practices, firefighting, elementary first aid, disposal of waste material, handling and maintenance of trade tools) मधील 'Safety Practices and Fire Extinguishers' या घटकासाठी अभ्यासक्रमानुसार Professional Skill साठी ४० तास आणि Professional Knowledge साठी ०५ तास कालावधी दिलेला आहे.


मुख्य मुद्दे

  1. संस्था भेट आणि ट्रेडची व्याप्ती (Scope of Trade & Institute Visit):

    • संस्थेच्या विविध विभागांना आणि इलेक्ट्रिकल इन्स्टॉलेशनच्या (Electrical installations) ठिकाणांना भेट देऊन त्यांची माहिती घेणे.
    • इलेक्ट्रिशियन ट्रेडची व्याप्ती (Scope of the electrician trade) समजून घेणे.
  2. सुरक्षा नियम आणि चिन्हे (Safety Rules & Safety Signs):

    • कार्यशाळेतील/वर्कशॉपमधील सुरक्षेचे नियम पाळणे.
    • विविध सुरक्षा चिन्हे (Safety symbols) आणि धोके (Hazards) ओळखणे.
  3. इलेक्ट्रिकल अपघातांवरील प्रतिबंधात्मक उपाय (Preventive Measures for Electrical Accidents):

    • इलेक्ट्रिकल अपघात टाळण्यासाठी प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करणे.
    • इलेक्ट्रिकल अपघात झाल्यास घ्यावयाच्या आवश्यक पावलांचा/पद्धतींचा सराव करणे.
  4. अग्निशामक पद्धती आणि उपकरणांचा वापर (Fire Extinguishers & Fire Fighting):

    • इलेक्ट्रिकल आगीच्या प्रसंगी आग विझवण्याच्या सुरक्षित पद्धतींचा (Safe methods of fire fighting) सराव करणे.
    • अग्निशामक उपकरणांचे प्रकार आणि त्यांची कार्यपद्धती (Types and working of fire extinguishers) समजून घेणे.
    • अग्निशामक उपकरणांचा प्रत्यक्ष वापर करणे.
    • टूल/इक्विपमेंट लिस्टनुसार वर्कशॉपमध्ये Fire Extinguisher $\text{CO}_2$ (2 KG capacity - 2 Nos.) आणि Fire Buckets (Standard size - 2 Nos.) उपलब्ध असणे आवश्यक आहे.
  5. पर्यावरण, आरोग्य आणि सुरक्षा धोरण (EHS Policy):

    • पर्यावरण, आरोग्य आणि सुरक्षा धोरणाचा (Environment, Health, and Safety Policy) अभ्यास करणे.

लक्षात ठेवा

  • या विशिष्ट विषयासाठी व्यावसायिक कौशल्य (Professional Skill) ४० तास आणि व्यावसायिक ज्ञान (Professional Knowledge) ०५ तास निर्धारित केलेले आहे.
  • वर्कशॉपमधील सुरक्षिततेसाठी $2\text{ KG}$ क्षमतेचे दोन $\text{CO}_2$ अग्निशामक (Fire Extinguisher $\text{CO}_2$) आणि २ फायर बकेट्स (Fire Buckets) पुरवलेले असतात.
  • सुरक्षेचे नियम पाळणे आणि सुरक्षा चिन्हे ओळखणे हा इलेक्ट्रिकल कामांमधील महत्त्वाचा भाग आहे.

प्रश्न

१. 'Safety Practices and Fire Extinguishers' या टॉपिकसाठी किती Professional Skill आणि Professional Knowledge चे तास दिलेले आहेत?
२. टूल व इक्विपमेंट यादीनुसार वर्कशॉपमध्ये किती वजनाचे आणि किती प्रमाणात $\text{CO}_2$ अग्निशामक (Fire Extinguisher $\text{CO}_2$) असणे आवश्यक आहे?
३. इलेक्ट्रिशियन ट्रेड थिअरीच्या (Trade Theory) अभ्यासक्रमानुसार आगीशी संबंधित कोणते दोन मुख्य विषय शिकवले जातात?

शिक्षकांसाठी — प्रात्यक्षिक टिपण

शिकवणी नोट्स (Teaching Notes) - इलेक्ट्रीशियन (Electrician)

विषय: ट्रेड प्रॅक्टिकल (Trade Practical)
वर्ष: पहिले वर्ष
मॉड्यूल: 1 - बेसिक सेफ्टी प्रॅक्टिसेस (Basic Safety Practices)
टॉपिक: सुरक्षा पद्धती आणि अग्निशामक उपकरणे (Safety Practices and Fire Extinguishers)


उद्दिष्टे

या प्रॅक्टिकल पाठाच्या शेवटी ट्रेनी खालील गोष्टी करण्यास सक्षम होतील:

  • ITI मधील विविध विभाग, इलेक्ट्रिकल इन्स्टॉलेशनचे स्थान आणि सेक्शनचा लेआउट (A4 कागदावर) रेखाटणे.
  • सुरक्षा चिन्हे (Safety symbols) आणि धोके ओळखून त्यांचे वर्गीकरण नोंदवणे.
  • इलेक्ट्रिकल अपघातांपासून बचावाचे नियम पाळणे आणि विजेचा धक्का लागलेल्या व्यक्तीची सुरक्षितपणे सुटका (Rescue) करणे.
  • इलेक्ट्रिकल आगीच्या वेळी अग्निशामक पद्धतींचा सराव करणे.
  • CO₂ अग्निशामक उपकरणाचा (Fire Extinguisher) P.A.S.S. पद्धतीनुसार सुरक्षित वापर करणे.
  • प्रथमोपचार (First Aid) व कृत्रिम श्वासोच्छवास (Artificial respiration) देण्याची तयारी करणे.

जॉब, साधने व सुरक्षा

  • जॉब / मटेरियल:

    • A4 साईझ कागद (A4 size paper)
    • बेसिक सेफ्टी साईन चार्ट (Basic safety signs chart) - 1 No.
    • रोड सेफ्टी साईन्स अँड ट्रॅफिक सिग्नल चार्ट (Road safety signs and traffic signal chart) - 1 No.
    • ऑक्युपेशनल हॅझार्ड्स चार्ट (Occupational hazards chart) - 1 No.
    • इलेक्ट्रिकल सेफ्टी चार्ट (Electrical safety chart) - 1 No.
  • डेमो व सरावाची वेळ:

    • इन्स्ट्रक्टर प्रात्यक्षिक (Demo): ४५ मिनिटे
    • ट्रेनी सराव (Practice): २ तास १५ मिनिटे
  • साधने व उपकरणे (Tools & Equipment):

    1. हेवी इन्सुलेटेड स्क्रूड्रायव्हर 200 mm (Heavy insulated screwdriver 200 mm) - 1 No.
    2. लाकडी स्टूल (Wooden stool) - 1 No.
    3. शिडी (Ladder) - 1 No.
    4. रबर मॅट (Rubber mat) - 1 No.
    5. CO₂ फायर एक्सटिंग्विशर (Fire extinguisher - CO₂) - 1 No.
    6. कात्री 100 mm (Scissors 100mm) - 1 No.
    7. सेल फोन (Cell phone) - 1 No.
    8. व्यक्तींची संख्या / ट्रेनी गट (Number of Persons) - 20 Nos.
  • सुरक्षा उपकरणे (Safety Equipment):

    1. हातमोजे (Gloves) - 1 No.
    2. सेफ्टी बेल्ट (Safety belt) - 1 No.

प्रेरणा

वर्कशॉपमध्ये काम करत असताना तुमच्या सहकाऱ्याला जिवंत (live) वायरचा स्पर्श होऊन विजेचा धक्का लागला किंवा इलेक्ट्रिकल पॅनेलमध्ये अचानक आग लागली, तर तुम्ही स्वतःचा बचाव करून पीडित व्यक्तीला कसे वाचवाल? तसेच आग विझवण्यासाठी CO₂ एक्सटिंग्विशर वापरताना P.A.S.S. पद्धत कशी वापरली जाते?


सादरीकरण — demonstration

क्र. कृती (Doing) माहिती व सुरक्षितता (Telling) स्थळ सूचना
१ ITI च्या विविध विभागांची व इलेक्ट्रिकल इन्स्टॉलेशनची पाहणी करणे. मुख्य स्विच, सब-मेन स्विचेस (1, 2, 3, 4) आणि डिस्ट्रिब्युशन बोर्डची जागा ओळखा. A4 कागदावर मशीन, वर्कबेंच व पॅनेलचा लेआउट काढा. कंट्रोल स्विचेस बंद करण्याचा सराव करा. वर्कशॉप आणि ई.बी. मिटरिंग रूम/कंट्रोल रूम
२ सुरक्षा चिन्हांची ओळख व वर्गीकरण करणे. चार्टवरून Prohibition (मनाई), Mandatory (अनिवार्य), Warning (इशारा) आणि Information (माहिती) चिन्हे ओळखा व टेबल 1 मध्ये नोंद करा. थेअरी / प्रॅक्टिकल रूम
३ इलेक्ट्रिकल अपघातांसाठी प्रतिबंधात्मक उपाय पाळणे. जिवंत सर्किट्सवर काम करू नका. अटळ असल्यास रबर हातमोजे किंवा रबर मॅट वापरा. लाकडी स्टूल किंवा इन्सुलेटेड शिडीवर उभे राहा. 200 mm हेवी इन्सुलेटेड स्क्रूड्रायव्हर वापरा. फ्युज बदलण्यापूर्वी स्विच OFF करा. इलेक्ट्रिशियन वर्कशॉप
४ विजेचा धक्का लागलेल्या व्यक्तीची सुटका (Rescue) करणे. प्रथम मेन पॉवर स्विच OFF करा किंवा प्लग काढा. जिवंत कंडक्टरपासून पीडित व्यक्तीला दूर करण्यासाठी सुक्या लाकडी काठीचा (Wooden bar) वापर करा. सुरक्षितता: पीडित व्यक्तीला उघड्या हातांनी थेट स्पर्श करू नका. इलेक्ट्रिशियन वर्कशॉप
५ भाजलेल्या व रक्तस्त्राव झालेल्या भागावर उपचार करणे. पॉवर बर्न्स असल्यास भाजलेला भाग शुद्ध वाहत्या पाण्याने धुवा आणि स्वच्छ कपड्याने पुसा. रक्तस्त्राव असल्यास दुखापत झालेला भाग शरीराच्या पातळीपेक्षा वर उचला, जखमेवर दाब द्या आणि स्वच्छ पॅड/बँडेज बांधा. प्रथमोपचार टेबल
६ कृत्रिम श्वासोच्छवासाची (Artificial Respiration) तयारी करणे. पीडित व्यक्तीचे मान, छाती आणि कंबरेचे घट्ट कपडे सैल करा. तोंडातील कृत्रिम दात किंवा परकीय पदार्थ काढून तोंड उघडे ठेवा. छाती/पोटावर दुखापत असल्यास माऊथ-टू-माऊथ पद्धत आणि पाठीवर दुखापत असल्यास नेल्सन पद्धत (Nelson's method) निवडा. प्रथमोपचार टेबल
७ इलेक्ट्रिकल आगीच्या प्रसंगी अलार्म वाजवणे. आग दिसताच "Fire! Fire!" ओरडून लक्ष वेधून घ्या. अलार्म बेल वाजवा, मुख्य पॉवर सप्लाय बंद करा आणि पंखे/एक्झॉस्ट पंखे बंद करा. आणीबाणीच्या मार्गाने (Emergency exit) बाहेर पडा. वर्कशॉप परिसर
८ CO₂ फायर एक्सटिंग्विशरची निवड व तपासणी करणे. टाईप D (इलेक्ट्रिकल आग) साठी CO₂ अग्निशामक उपकरण निवडा. उपकरणाची एक्सपायरी डेट तपासा. अग्निशामक उपकरण स्थान
९ अग्निशामक उपकरणाची सील तोडणे व सेफ्टी पिन काढणे. 100 mm कात्रीचा वापर करून सील तोडा आणि हँडलवर असलेली सेफ्टी पिन बाहेर ओढा. अग्निशामक उपकरण स्थान
१० आगीवर नोझलचा रोख धरून लेव्हर दाबणे (P.A.S.S. पद्धत). नोझल आगीच्या मुळाशी (base of fire) रोखा. हँडल लेव्हर हळूहळू दाबा आणि आगीवर सुमारे १५ सेमी अंतर ठेवून एका बाजूकडून दुसऱ्या बाजूकडे (Sweep side to side) फिरवा. प्रात्यक्षिक मैदान / वर्कशॉप

फलक-लेखन

  • सुरक्षा नियम:
    • जिवंत (live) कंडक्टरला स्पर्श करू नका.
    • 200 mm इन्सुलेटेड स्क्रूड्रायव्हर आणि रबर मॅट वापरा.
    • फ्युज काढण्यापूर्वी किंवा टाकण्यापूर्वी स्विच OFF करा.
  • विजेच्या धक्क्यातून सुटका:
    • पॉवर स्विच OFF करा / सुक्या लाकडी काठीचा (Wooden bar) वापर करा.
    • उघड्या हाताने पीडित व्यक्तीला स्पर्श करू नका.
  • अग्निशामक उपकरणासाठी P.A.S.S. पद्धत:
    • P - Pull (सेफ्टी पिन ओढा)
    • A - Aim (नोझल आगीच्या मुळाशी रोखा)
    • S - Squeeze (हँडल लेव्हर दाबा)
    • S - Sweep (१५ सेमी अंतरावरून बाजूने बाजूला फिरवा)
  • कृत्रिम श्वासोच्छवास पद्धती:
    • छाती/पोटावर जखम असल्यास: माऊथ-टू-माऊथ पद्धत.
    • पाठीवर जखम असल्यास: नेल्सन पद्धत (Nelson's method).

उपयोजन

  • प्रत्येक ट्रेनीची कृती:
    • प्रत्येक ट्रेनी A4 कागदावर योग्य प्रमाणावर (Scale) स्वतःच्या सेक्शनचा लेआउट काढेल आणि मेन स्विच व सब-मेन स्विचेस मार्क करेल.
    • दिलेल्या चार्टवरून ५ सुरक्षा चिन्हे ओळखून त्यांचा अर्थ आणि वापरण्याचे ठिकाण नोंदवेल.
    • २० ट्रेनींचे गट करून विजेचा धक्का बसलेल्या व्यक्तीची सुटका करणे आणि प्रथमोपचाराच्या पायऱ्यांचा सराव करतील.
    • CO₂ अग्निशामक उपकरणावर P.A.S.S. पद्धतीचा प्रत्यक्ष सराव करतील.

तपासणी-यादी

  1. लेआउट ड्रॉइंगमध्ये मेन स्विच आणि सब-मेन स्विचेस अचूक दर्शवले आहेत का?
  2. सुरक्षा चिन्हांचे वर्गीकरण योग्य तक्त्यात नोंदवले आहे का?
  3. विजेचा धक्का बसलेल्या व्यक्तीला वाचवताना प्रथम पॉवर OFF केली व सुक्या लाकडी काठीचा वापर केला का?
  4. काम करताना 200 mm हेवी इन्सुलेटेड स्क्रूड्रायव्हर आणि रबर मॅटचा वापर केला का?
  5. CO₂ अग्निशामक उपकरण हाताळताना P.A.S.S. (Pull, Aim, Squeeze, Sweep) क्रमाचे तंतोतंत पालन केले का?
  6. आगीवर नोझल फिरवताना १५ सेमीचे sweeping अंतर राखले का?
  7. श्वासोच्छवास देण्यापूर्वी पीडित व्यक्तीचे कपडे सैल करून तोंड उघडे ठेवले का?

प्रश्न

  1. प्रश्न: विजेचा धक्का लागलेल्या व्यक्तीला वाचवण्यासाठी सर्वात पहिली कृती कोणती करावी?
    उत्तर: सर्वात आधी पॉवर सप्लाय स्विच OFF करावा किंवा प्लग/केबल बाहेर काढावी.

  2. प्रश्न: जिवंत कंडक्टरपासून पीडित व्यक्तीला बाजूला करण्यासाठी कोणत्या साहित्याचा वापर करावा?
    उत्तर: सुक्या लाकडी काठीसारख्या (Wooden bar) अवाहक (Non-conducting) साहित्याचा वापर करावा.

  3. प्रश्न: अग्निशामक उपकरण (Fire Extinguisher) चालवताना 'P.A.S.S.' या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
    उत्तर:

    • P = Pull (सेफ्टी पिन ओढा)
    • A = Aim (नोझल आगीच्या मुळाशी रोखा)
    • S = Squeeze (हँडल लेव्हर दाबा)
    • S = Sweep (एका बाजूकडून दुसऱ्या बाजूकडे फिरवा)
  4. प्रश्न: इलेक्ट्रिकल आगीसाठी (Type D fire) कोणत्या प्रकारचे अग्निशामक उपकरण वापरले जाते?
    उत्तर: CO₂ (कार्बन डायऑक्साइड) फायर एक्सटिंग्विशर.

  5. प्रश्न: जर पीडित व्यक्तीच्या पाठीवर भाजल्याच्या किंवा दुखापतीच्या जखमा असतील, तर कृत्रिम श्वासोच्छवासाची कोणती पद्धत वापरावी?
    उत्तर: नेल्सन पद्धत (Nelson's method).

  6. प्रश्न: इलेक्ट्रिशियनने जिवंत सर्किट्सवर काम करताना वापरण्याच्या स्क्रूड्रायव्हरचे इन्सुलेशन आणि आकार काय असावा?
    उत्तर: स्क्रूड्रायव्हर लाकडी किंवा PVC इन्सुलेटेड हँडल असलेला आणि 200 mm आकाराचा असावा.

DGT अभ्यासक्रम व NIMI पुस्तकांवर आधारित — ITI प्रशिक्षणार्थी व शिल्प निदेशकांसाठी.