Emergent Sources of Energy — Electrician Year 1
Apply sustainability concepts to daily work practices and explore opportunities in green careers.
Syllabus
Professional Knowledge (Theory)
- Nuclear, solar, wind, geothermal, hydropower, and biomass/biofuels.
For Trainees — Notebook Notes
उद्दिष्टे
- कोविड-१९ महामारीनंतर आणि दरम्यान कामाच्या जगातील बदलांचा अभ्यास करणे.
- भविष्यातील कामाचे स्वरूप (Future of Work) समजून घेणे.
- पर्यावरणविषयक समस्या आणि त्यांची कारणे ओळखणे.
- हरित नोकऱ्या (Green Jobs) आणि भविष्यात वाढणाऱ्या क्षेत्रांची माहिती मिळवणे.
परिचय / व्याख्या
- हरित नोकऱ्या (Green Jobs): पर्यावरण तंत्रज्ञ (Environmental Technician), सोलर इन्स्टॉलर (Solar Installer), आणि रिसायकलिंग वर्कर (Recycling Worker) यांसारख्या नोकऱ्या ज्या पर्यावरणाला अनुकूल आहेत.
- हवा प्रदूषण (Air pollution): वाहनांचा धूर, उद्योग आणि कारखान्यांमधील धूर, आणि इंधनाचे ज्वहन यामुळे होणारे प्रदूषण.
- ओझोन क्षय (Ozone depletion): वातावरणामध्ये सीएफसी (CFCs) सारख्या विषारी वायूंच्या उत्सर्जनामुळे ओझोन थराचे पातळ होणे.
मुख्य मुद्दे
### १. गेल्या ५ वर्षांत मागणी कमी झालेली किंवा कालबाह्य झालेली नोकरीची क्षेत्रे
- एसटीडी बुथ (STD booths)
- फोटो स्टुडिओ (Photo studios)
- ऑडिओ कॅसेट / सीडी रेकॉर्डिंग (Audio cassette/ CD recording)
- कात्री शार्प करणारे (Scissors grinder)
- सायकल दुरुस्ती (Bicycle repair)
### २. ५ वर्षांपूर्वी अस्तित्वात नसलेल्या परंतु आता अस्तित्वात असलेल्या नोकरीच्या भूमिका
- ओला / उबेर ड्रायव्हिंग (Ola/Uber driving)
- स्विगी / झोमॅटो डिलिव्हरी (Swiggy/Zomato delivery)
- मोबाईल रिपेअर (Mobile repair)
- सोशल मीडिया इन्फ्लुएंसर, युट्यूबर (Social media influencer, Youtuber)
### ३. आगामी काळात जलदगतीने वाढण्याची शक्यता असलेली क्षेत्रे
- ऑनलाइन किरकोळ विक्री (Online retail)
- आरोग्य सेवा (Healthcare)
- फार्मास्युटिकल (Pharmaceutical)
- आर्थिक आणि बँकिंग (Financial and banking)
- संगणक आणि IT (Computers and IT)
- गिग काम क्षेत्र (ऑनलाइन शिक्षण, वाहतूक सेवा आणि केटरर) (Gig work sector)
- हरित नोकऱ्या (पर्यावरण तंत्रज्ञ, सोलर इन्स्टॉलर, रिसायकलिंग वर्कर) (Green jobs)
### ४. पर्यावरणीय समस्या आणि त्यांची कारणे
- जमीन प्रदूषण (Land Pollution): लँडफिलमध्ये टाकलेला घन आणि द्रव कचरा आणि रासायनिक कचरा जो पृथ्वीची पृष्ठभाग प्रदूषित करतो.
- हवा प्रदूषण (Air pollution): वाहनांचे एक्झॉस्ट आणि उद्योग व कारखान्यांचा धूर, इंधनाचे ज्वहन इ.
- पाण्याचे प्रदूषण (Water pollution): उद्योग आणि इतर मानवी हालचालींमुळे सोडले जाणारे रंग, प्लॅस्टिक आणि रसायनांमुळे पाणी प्रदूषित होते.
- जंगलतोड (Deforestation): शेती आणि घरांच्या उद्देशांसाठी झाडे कापून जंगले नष्ट केली जातात.
- मातीची धूप (Soil erosion): जेव्हा पाणी, वारा आणि इतर नैसर्गिक शक्तींमुळे माती किंवा माती धुऊन जाते.
### ५. पर्यावरण समस्यांचे आरोग्यावरील परिणाम
- ओझोन क्षय (Ozone depletion): वातावरणामध्ये सीएफसी (CFCs) सारख्या विषारी वायूंच्या उत्सर्जनामुळे ओझोन थराचे पातळ होणे, ज्यामुळे मानवी आरोग्यास गंभीर नुकसान होते.
आकृती
- आकृती: भविष्यकाळातील कामाची रूपरेषा आणि पर्यावरण समस्या.
- वर्णन: पहिल्या पानावर एसटीडी बुथ, सायकल आणि चावी, ऑडिओ कॅसेट, ओला/उबेर कार, सोशल मीडिया/युट्यूब चिन्ह, स्विगी/झोमॅटो लोगो यांची चित्रे दिलेली आहेत. दुसऱ्या पानावर लँडफिलमधील कचरा (जमीन प्रदूषण), कारखान्यांच्या चिमण्यांमधून निघणारा धूर (हवा प्रदूषण), पाण्यात तरंगणारा कचरा (पाणी प्रदूषण), कुऱ्हाडीने तोडलेली झाडे (जंगलतोड), आणि पाण्यामुळे वाहून जाणारी माती (मातीची धूप) यांची वर्णनात्मक चित्रे दिली आहेत.
सूत्रे व उदाहरणे
(या स्रोतामध्ये कोणतीही सूत्रे किंवा गणितीय उदाहरणे दिलेली नाहीत.)
सुरक्षितता
- मानवी आरोग्यास आणि ग्रहाला होणारे गंभीर नुकसान टाळण्यासाठी पर्यावरणपूरक पद्धतींचा अवलंब करा.
- हवेचे प्रदूषण रोखण्यासाठी वाहनांचे प्रदूषण आणि कारखान्यांचा धूर नियंत्रित करा.
- रसायने, प्लॅस्टिक आणि कचरा थेट जमिनीवर किंवा पाण्यात टाकणे टाळा.
लक्षात ठेवा
- कोविड-१९ महामारीनंतर आणि नंतर कामाच्या जगात अनेक बदल झाले आहेत.
- एसटीडी बुथ आणि फोटो स्टुडिओ यांसारख्या नोकऱ्या गेल्या ५ वर्षांत कमी झाल्या आहेत.
- ओला/उबेर ड्रायव्हिंग आणि स्विगी/झोमॅटो डिलिव्हरी या ५ वर्षांपूर्वी नसलेल्या नोकऱ्या आहेत.
- आगामी काळात ऑनलाइन रिटेल आणि ग्रीन जॉब्स वेगाने वाढणार आहेत.
- लँडफिलमधील घन आणि द्रव कचऱ्यामुळे जमीन प्रदूषण होते.
- वाहने आणि कारखान्यांच्या धुरामुळे हवा प्रदूषण होते.
- उद्योग आणि मानवी कृतींमुळे पाण्यात रंग, प्लॅस्टिक आणि रसायने मिसळतात.
- शेती व घरांसाठी झाडे तोडल्याने जंगलतोड होते.
- पाणी आणि वाऱ्यामुळे मातीची धूप होते.
- वातावरणात CFCs सोडल्यामुळे ओझोनचा थर पातळ होतो.
प्रश्नोत्तरे
प्रश्ना १. गेल्या ५ वर्षांत कोणती नोकरीची क्षेत्रे कालबाह्य झाली आहेत किंवा त्यांची मागणी कमी झाली आहे?
उत्तर: एसटीडी बुथ, फोटो स्टुडिओ, ऑडिओ कॅसेट/सीडी रेकॉर्डिंग, कात्री शार्प करणारे आणि सायकल दुरुस्ती.
प्रश्ना २. ५ वर्षांपूर्वी कोणत्या नोकरीच्या भूमिका अस्तित्वात नव्हत्या?
उत्तर: ओला/उबेर ड्रायव्हिंग, स्विगी/झोमॅटो डिलिव्हरी, मोबाईल रिपेअर, आणि सोशल मीडिया इन्फ्लुएंसर/युट्यूबर.
प्रश्ना ३. आगामी काळात कोणती क्षेत्रे जलदगतीने वाढण्याची शक्यता आहे?
उत्तर: ऑनलाइन रिटेल, हेल्थकेअर, फार्मास्युटिकल, फायनान्शियल आणि बँकिंग, संगणक आणि आयटी, गिग वर्क सेक्टर, आणि ग्रीन जॉब्स.
प्रश्ना ४. जमीन प्रदूषण (Land Pollution) कशामुळे होते?
उत्तर: लँडफिलमध्ये टाकलेला घन आणि द्रव कचरा आणि रासायनिक कचरा जो पृथ्वीची पृष्ठभाग प्रदूषित करतो.
प्रश्ना ५. हवा प्रदूषण (Air pollution) होण्याची कारणे कोणती आहेत?
उत्तर: वाहनांचे एक्झॉस्ट, उद्योग आणि कारखान्यांचा धूर, आणि इंधनाचे ज्वहन.
प्रश्ना ६. पाण्याच्या प्रदूषणामध्ये पाणी कशामुळे दूषित होते?
उत्तर: उद्योग आणि इतर मानवी क्रियाकलापांमुळे सोडले जाणारे रंग, प्लॅस्टिक आणि रसायने यामुळे पाणी प्रदूषित होते.
प्रश्ना ७. जंगलतोड (Deforestation) कशासाठी केली जाते?
उत्तर: शेती आणि घरांच्या उद्देशांसाठी झाडे तोडून जंगले नष्ट केली जातात.
प्रश्ना ८. मातीची धूप (Soil erosion) कशामुळे होते?
उत्तर: जेव्हा पाणी, वारा आणि इतर नैसर्गिक शक्तींमुळे माती किंवा माती धुऊन जाते.
प्रश्ना ९. ओझोन थराचे पातळ होणे (Ozone depletion) कशामुळे होते?
उत्तर: वातावरणामध्ये सीएफसी (CFCs) सारख्या विषारी वायूंच्या उत्सर्जनामुळे ओझोन थर पातळ होतो.
प्रश्ना १०. हरित नोकऱ्यांची (Green jobs) काही उदाहरणे सांगा.
उत्तर: पर्यावरण तंत्रज्ञ (Environmental Technician), सोलर इन्स्टॉलर (Solar Installer), आणि रिसायकलिंग वर्कर (Recycling Worker).
For Instructors — Teaching Notes
येथे 'Employability Skills' विषयांतर्गत 'Future of Work' आणि 'Environmental Sustainability' या विषयावर आधारित अध्यापन नोट्स आहेत.
उद्दिष्टे (कालावधी: ५ मिनिटे)
- कामाच्या जगातील बदलत्या स्वरूपाची ओळख करून घेणे.
- भविष्यात वाढणाऱ्या रोजगाराच्या संधी आणि 'ग्रीन जॉब्स' (Green Jobs) समजून घेणे.
- पर्यावरणीय समस्या आणि त्यांचे मानवी जीवनावर होणारे परिणाम समजून घेणे.
प्रेरणा (कालावधी: ५ मिनिटे)
- पूर्वज्ञान: विद्यार्थ्यांनी मागील काही वर्षांत आपल्या आसपासच्या कामाच्या पद्धतीत झालेले बदल पाहिले आहेत.
- प्रेरणादायी प्रश्न: "कोविड-१९ महामारीनंतर आपल्या कामाच्या पद्धतीत किंवा नोकऱ्यांमध्ये तुम्हाला कोणते प्रमुख बदल जाणवले आहेत?" (उदा. वर्क फ्रॉम होम, ऑनलाइन डिलिव्हरी सेवांचा वाढता वापर).
सादरीकरण (कालावधी: ३५ मिनिटे)
१. कामाच्या जगातील बदल (Future of Work)
गेल्या ५ वर्षांत काही नोकऱ्यांची मागणी कमी झाली आहे, तर काही नवीन नोकऱ्या निर्माण झाल्या आहेत. जुन्या नोकऱ्यांमध्ये एसटीडी बूथ, फोटो स्टुडिओ, ऑडिओ कॅसेट/सीडी रेकॉर्डिंग, कात्री धार लावणारे (Scissors grinder) आणि सायकल दुरुस्ती यांचा समावेश होतो. याउलट, ओला/उबर ड्रायव्हिंग, स्विगी/झोमॅटो डिलिव्हरी, मोबाईल रिपेअरिंग आणि सोशल मीडिया इन्फ्लुएंसर/युट्युबर यांसारख्या नवीन भूमिका आज अस्तित्वात आल्या आहेत. तंत्रज्ञानातील बदलांमुळे हे बदल घडले आहेत.
२. भविष्यातील वाढणारे क्षेत्र आणि ग्रीन जॉब्स
येणाऱ्या काळात ऑनलाइन रिटेल, हेल्थकेअर, फार्मास्युटिकल, फायनान्शियल आणि बँकिंग, तसेच कॉम्प्युटर आणि आयटी क्षेत्रात मोठी वाढ अपेक्षित आहे. 'गिग वर्क' (Gig work) क्षेत्र जसे की ऑनलाइन शिक्षण आणि वाहतूक सेवाही विस्तारत आहेत. विशेष म्हणजे, 'ग्रीन जॉब्स' (Green Jobs) मध्ये मोठी संधी आहे, ज्यात पर्यावरण तंत्रज्ञ (Environmental Technician), सोलर इन्स्टॉलर आणि रिसायकलिंग वर्कर यांचा समावेश होतो. हे काम शाश्वत विकासासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
३. पर्यावरणीय समस्या आणि कारणे
पर्यावरणाचे रक्षण करणे हे आपल्या कामाचा एक भाग आहे. खालील तक्त्यानुसार प्रमुख समस्या आणि त्यांची कारणे समजून घेऊया:
| पर्यावरणीय समस्या | कारणे |
|---|---|
| जमिनीचे प्रदूषण (Land Pollution) | लँडफिलमध्ये टाकलेले घन आणि द्रव कचरा आणि रसायने. |
| वायू प्रदूषण (Air Pollution) | वाहने आणि कारखान्यांचा धूर, इंधन जाळणे. |
| जल प्रदूषण (Water Pollution) | कारखाने आणि मानवी क्रियाकलापांतून सोडले जाणारे रंग, प्लास्टिक आणि रसायने. |
| जंगलतोड (Deforestation) | शेती आणि घरांच्या बांधकामासाठी झाडे तोडणे. |
| मृदा धूप (Soil erosion) | पाणी, वारा आणि इतर नैसर्गिक शक्तींमुळे माती वाहून जाणे. |
सुरक्षितता: औद्योगिक कचऱ्याची योग्य विल्हेवाट लावणे आणि प्रदूषण कमी करणे हे प्रत्येक तंत्रज्ञाचे कर्तव्य आहे. सामान्य चुका: कचरा उघड्यावर टाकणे किंवा रसायने थेट पाण्यात सोडणे, ज्यामुळे पर्यावरणाचे नुकसान होते.
४. पर्यावरणावरील परिणाम
प्रदूषणामुळे वनस्पती, प्राणी आणि मानवी आरोग्यावर गंभीर परिणाम होतात. उदाहरणार्थ, ओझोन थराचा ऱ्हास (Ozone depletion). वातावरणात सीएफसी (CFC) सारखे विषारी वायू सोडल्यामुळे ओझोनचा थर पातळ होत आहे, ज्यामुळे मानवी आरोग्यास गंभीर धोका निर्माण झाला आहे.
फलक-लेखन
- बदलते जग: जुन्या नोकऱ्या (उदा. एसटीडी बूथ) विरुद्ध नवीन नोकऱ्या (उदा. युट्युबर).
- वाढणारी क्षेत्रे: हेल्थकेअर, आयटी, ग्रीन जॉब्स.
- पर्यावरण: प्रदूषण (जमीन, हवा, पाणी) आणि त्याचे घातक परिणाम.
- ग्रीन जॉब्स: सोलर इन्स्टॉलर, पर्यावरण तंत्रज्ञ.
उपयोजन (कालावधी: १० मिनिटे)
- चर्चा: विद्यार्थ्यांनी त्यांच्या परिसरात दिसणाऱ्या पर्यावरणीय समस्यांची यादी करावी.
- कृती: प्रत्येक विद्यार्थ्याने त्यांच्या ट्रेडशी संबंधित (इलेक्ट्रीशियन) भविष्यात कोणती नवीन संधी उपलब्ध होऊ शकते, याचे ऑनलाइन शोध घेऊन सादरीकरण करावे.
प्रश्न (कालावधी: १० मिनिटे)
१. गेल्या ५ वर्षांत कोणत्या नोकऱ्यांची मागणी कमी झाली आहे? (उत्तर: एसटीडी बूथ, फोटो स्टुडिओ, सायकल दुरुस्ती इ.) २. 'ग्रीन जॉब्स'ची दोन उदाहरणे द्या. (उत्तर: सोलर इन्स्टॉलर, पर्यावरण तंत्रज्ञ.) ३. वायू प्रदूषणाचे मुख्य कारण काय आहे? (उत्तर: वाहने आणि कारखान्यांचा धूर, इंधन जाळणे.) ४. ओझोन थराचा ऱ्हास कशामुळे होतो? (उत्तर: सीएफसी (CFC) सारख्या विषारी वायूंच्या उत्सर्जनामुळे.) ५. जल प्रदूषण कशामुळे होते? (उत्तर: कारखाने आणि मानवी क्रियाकलापांतून सोडले जाणारे रंग, प्लास्टिक आणि रसायने.) ६. भविष्यात वाढणारी कोणतीही दोन व्यावसायिक क्षेत्रे सांगा. (उत्तर: हेल्थकेअर, ऑनलाइन रिटेल.) ७. जंगलतोडीचे मुख्य कारण काय आहे? (उत्तर: शेती आणि घरांच्या बांधकामासाठी झाडे तोडणे.) ८. मृदा धूप म्हणजे काय? (उत्तर: पाणी, वारा आणि इतर नैसर्गिक शक्तींमुळे माती वाहून जाणे.)
गृहपाठ
तुमच्या परिसरातील पर्यावरणाचे रक्षण करण्यासाठी तुम्ही वैयक्तिक पातळीवर कोणते दोन बदल करू शकता, यावर एक छोटा निबंध लिहा.
Based on the DGT curriculum and NIMI books — for ITI trainees and instructors.