इलेक्ट्रिकल घटकांचे स्केचेस — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 2
Announcements
ITI Admission 2026 Last Date Extended in Maharashtra | ITI प्रवेशाची अंतिम तारीख 14 ऑक्टोबर 🚨 TATA MOTORS LTD. – APPRENTICESHIP RECRUITMENT 2026 🚨 🚀 Bajaj Manufacturing Systems (BMS) Course ला श्री गणेश प्रायव्हेट ITI, यावल येथे सुरुवात 📢 Skill India Portal वर Training Verification प्रक्रिया सुरू 🎓📱 **ITI विद्यार्थ्यांसाठी आता अभ्यास होणार आणखी स्मार्ट!** 🚀 📢 रोजगार महाकुंभ – महाराष्ट्र | नोकरीइच्छुक उमेदवारांसाठी नोंदणी सुरू! 📢 ITI विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची संधी ⚡ महाजेनको अंतर्गत प्रशिक्षण योजनेची जाहिरात.. 📢 **महत्त्वाची सूचना – ITI Admission**
Home / Sketches of Electrical Components — Electrician Year 2

Sketches of Electrical Components — Electrician Year 2

Updated 15 Nov 2026 ·
Electrician Year 2 Engineering Drawing LO 27 P 0 / T 45 hrs

Read and apply engineering drawing for different application in the field of work.

Syllabus

Professional Knowledge (Theory)

  • Sketches of Electrical components.

For Trainees — Notebook Notes

येथे 'इलेक्ट्रिकल घटकांचे स्केचेस' (Sketches of Electrical Components) या विषयावर आधारित प्रशिक्षणार्थीची नोंदवही टिपण (Notebook Notes) दिली आहे:


नोंदवही टिपण (Notebook Notes)

व्यवसाय: इलेक्ट्रीशियन (Electrician)
विषय: इंजिनिअरिंग ड्रॉइंग (Engineering Drawing)
टॉपिक: इलेक्ट्रिकल घटकांचे स्केचेस (Sketches of Electrical Components)


## उद्दिष्टे

  1. सेमीकंडक्टर (Semiconductor) पदार्थांची रचना आणि प्रकार समजून घेणे.
  2. ॲक्टिव्ह (Active) आणि पॅसिव्ह (Passive) घटकांचे स्केचेस आणि चिन्हे ओळखणे.
  3. इलेक्ट्रिकल सबस्टेशनमधील विविध उपकरणांची माहिती घेणे.
  4. अपारंपारिक ऊर्जा स्रोतांच्या (Solar, Wind, Biogas) प्रणालीचे रेखाचित्र अभ्यासणे.

## परिचय / व्याख्या

  • अणू (Atom): मूलद्रव्याचा सर्वात लहान घटक, ज्याच्या केंद्रकात (Nucleus) प्रोटॉन आणि न्यूट्रॉन असतात आणि भोवती इलेक्ट्रॉन फिरतात.
  • सेमीकंडक्टर: असे पदार्थ ज्यांची वाहकता सुवाहक आणि विसंवाहक यांच्या दरम्यान असते (उदा. सिलिकॉन, जर्मेनियम).
  • पॅसिव्ह घटक (Passive Components): जे घटक इलेक्ट्रिकल सिग्नल ॲम्प्लीफाय करू शकत नाहीत (उदा. रोधक, कॅपॅसिटर).
  • ॲक्टिव्ह घटक (Active Components): जे घटक सिग्नल ॲम्प्लीफाय किंवा प्रोसेस करू शकतात (उदा. ट्रान्झिस्टर, डायोड).
  • सबस्टेशन: वीज निर्मिती केंद्र आणि ग्राहक यांच्यातील दुवा, जिथे व्होल्टेज बदलले जाते आणि स्विचिंग केले जाते.

## मुख्य मुद्दे

### १. सेमीकंडक्टरचे प्रकार (Types of Semiconductors)

  1. Intrinsic Semiconductor: हा शुद्ध स्वरूपातील सेमीकंडक्टर असतो (उदा. शुद्ध सिलिकॉन).
  2. Extrinsic Semiconductor: शुद्ध सेमीकंडक्टरमध्ये अशुद्धी (Doping) मिसळल्यास तो 'एक्सट्रिन्सक' बनतो.
    • N-type: यामध्ये आर्सेनिक किंवा फॉस्फरसची अशुद्धी मिसळली जाते, ज्यामुळे मुक्त इलेक्ट्रॉनची संख्या वाढते.
    • P-type: यामध्ये बोरोन किंवा गॅलियमची अशुद्धी मिसळली जाते, ज्यामुळे 'होल्स' (Holes) तयार होतात.

### २. पॅसिव्ह घटक (Passive Components)

  • Resistor (रोधक): सर्किटमध्ये रोध निर्माण करण्यासाठी वापरतात.
  • Capacitor (कॅपॅसिटर): चार्ज साठवण्यासाठी वापरतात. याचे एकक 'Farad' आहे.
  • Inductor (इंडक्टर): कॉइलमधून करंट बदलल्यास व्होल्टेज इंड्यूस करण्याच्या क्षमतेला इंडक्टन्स म्हणतात. याचे एकक 'Henry' आहे.

### ३. ॲक्टिव्ह घटक (Active Components)

  • Diode: हा केवळ एका दिशेने करंट वाहू देतो.
  • Transistor: याचे NPN आणि PNP असे दोन प्रकार आहेत. हे ॲम्प्लीफिकेशनसाठी वापरतात.
  • SCR (Silicon Controlled Rectifier): याला थायरिस्टर म्हणतात, हे स्विचिंगसाठी वापरले जाते.
  • UJT (Uni-junction Transistor): यामध्ये एक एमिटर आणि दोन बेस असतात.
  • FET (Field Effect Transistor): याचे N-चॅनेल आणि P-चॅनेल असे प्रकार असतात.

### ४. सबस्टेशनचे वर्गीकरण (Classification of Substation)

  1. Transformer Substation: व्होल्टेज बदलण्यासाठी (Step-up किंवा Step-down).
  2. Switching Substation: लाईन स्विचिंग ऑपरेशन्ससाठी.
  3. Converting Substation: AC चे DC मध्ये रूपांतर करण्यासाठी.

### ५. सबस्टेशनमधील उपकरणे (Substation Equipment)

  • Busbars: मुख्य प्रवाह वाहून नेण्यासाठी.
  • Circuit Breakers: फॉल्टच्या वेळी सर्किट खंडित करण्यासाठी.
  • Isolators: देखभालीसाठी सर्किट वेगळे करण्यासाठी.
  • Lightning Arresters: वीजेपासून संरक्षणासाठी.
  • Transformers: व्होल्टेज कमी-जास्त करण्यासाठी.

### ६. सोलर पॉवर सिस्टीम (Solar Power System)

  • Solar Cell: सूर्यप्रकाशाचे थेट विजेत रूपांतर करतो.
  • Solar Module: अनेक सेल्स एकत्र जोडून मॉड्यूल बनतो.
  • Inverter: सोलर पॅनेलपासून मिळणाऱ्या DC विजेचे AC मध्ये रूपांतर करतो.
  • Charge Controller: बॅटरी ओव्हरचार्ज होण्यापासून वाचवतो.

## आकृती

  1. PN Junction (Fig 5): P-type आणि N-type मटेरियल एकत्र जोडलेले दाखवा. मध्ये 'Depletion Region' लेबल करा.
  2. Active Components Symbols (Fig 10, 11, 12):
    • Diode: त्रिकोण आणि समोर एक उभी रेघ.
    • Transistor (NPN/PNP): वर्तुळात बेस, कलेक्टर आणि एमिटर दाखवा (NPN मध्ये बाण बाहेर, PNP मध्ये आत).
    • SCR: डायोडसारखे चिन्ह पण गेट (Gate) टर्मिनलसह.
  3. Substation Single Line Diagram (SLD) (Fig 1): 33kV इनकमिंग लाईन, आयसोलेटर, सर्किट ब्रेकर, ट्रान्सफॉर्मर आणि 11kV आऊटगोइंग फीडर दाखवणारे रेखाचित्र.
  4. Solar PV System (Fig 1): सोलर पॅनेल, चार्ज कंट्रोलर, बॅटरी आणि इन्व्हर्टर यांची जोडणी दाखवणारे ब्लॉक डायग्राम.

## सूत्रे व उदाहरणे

  • बॅरियर पोटेंशियल (Barrier Potential):
    • सिलिकॉन (Silicon) डायोड = 0.7 V
    • जर्मेनियम (Germanium) डायोड = 0.3 V
  • कॅपॅसिटन्स एकके:
    • 1 Microfarad ($\mu F$) = $10^{-6}$ Farad
    • 1 Nanofarad ($nF$) = $10^{-9}$ Farad
    • 1 Picofarad ($pF$) = $10^{-12}$ Farad
  • इंडक्टन्स एकके:
    • 1 Millihenry ($mH$) = $10^{-3}$ Henry
    • 1 Microhenry ($\mu H$) = $10^{-6}$ Henry

## सुरक्षितता

  1. सबस्टेशनमध्ये अर्थिंग (Grounding) प्रणाली सुस्थितीत असावी.
  2. बॅटरी हाताळताना ती ओव्हरचार्ज किंवा पूर्ण डिस्चार्ज होणार नाही याची काळजी घ्यावी.
  3. सोलर पॅनेलवर सावली (Shading) पडणार नाही याची खात्री करावी, अन्यथा पॉवर कमी मिळते.
  4. हाय व्होल्टेज उपकरणांजवळ काम करताना आयसोलेटर उघडा असल्याची खात्री करावी.

## लक्षात ठेवा

  1. अणूच्या केंद्रकात प्रोटॉन (धन प्रभार) आणि न्यूट्रॉन (प्रभाररहित) असतात.
  2. सिलिकॉन आणि जर्मेनियमच्या बाह्य कक्षेत ४ इलेक्ट्रॉन असतात.
  3. N-type मध्ये इलेक्ट्रॉन हे 'मेजॉरिटी कॅरिअर्स' असतात.
  4. P-type मध्ये होल्स हे 'मेजॉरिटी कॅरिअर्स' असतात.
  5. ट्रान्सफॉर्मर सबस्टेशनचे Step-up, Primary, Secondary आणि Distribution असे प्रकार आहेत.
  6. इन्व्हर्टर DC विजेचे रूपांतर AC मध्ये करतो.
  7. सोलर सेलमध्ये सिलिकॉनचा वापर केला जातो.

## प्रश्नोत्तरे

प्रश्न १: सेमीकंडक्टर म्हणजे काय? उत्तर: ज्या पदार्थांची वाहकता सुवाहक आणि विसंवाहक यांच्या दरम्यान असते, त्यांना सेमीकंडक्टर म्हणतात (उदा. सिलिकॉन).

प्रश्न २: पॅसिव्ह घटकांची दोन उदाहरणे द्या. उत्तर: १. रोधक (Resistor), २. कॅपॅसिटर (Capacitor).

प्रश्न ३: सिलिकॉन डायोडचा बॅरियर व्होल्टेज किती असतो? उत्तर: 0.7 व्होल्ट.

प्रश्न ४: सबस्टेशनमध्ये सर्किट ब्रेकरचे कार्य काय? उत्तर: सामान्य स्थितीत किंवा फॉल्टच्या वेळी सर्किट मॅन्युअली किंवा ऑटोमॅटिक पद्धतीने बंद (OFF) करणे.

प्रश्न ५: सोलर मॉड्यूल (Module) म्हणजे काय? उत्तर: जास्त पॉवर मिळवण्यासाठी अनेक सोलर सेल्स एकत्र पॅकेज केल्या जातात, त्याला मॉड्यूल म्हणतात.

प्रश्न ६: SCR चे पूर्ण नाव काय? उत्तर: Silicon Controlled Rectifier.

प्रश्न ७: सबस्टेशनमध्ये 'लाईटनिंग अरेस्टर' का वापरतात? उत्तर: आकाशातील विजेच्या धक्क्यापासून (Surge) सबस्टेशनमधील उपकरणांचे संरक्षण करण्यासाठी.

प्रश्न ८: इन्व्हर्टरचे मुख्य कार्य काय? उत्तर: बॅटरी किंवा सोलर पॅनेलपासून मिळणाऱ्या DC (Direct Current) विजेचे रूपांतर घरगुती उपकरणांसाठी लागणाऱ्या AC (Alternating Current) विजेमध्ये करणे.


For Instructors — Teaching Notes

येथे इलेक्ट्रीशियन (Electrician) द्वितीय वर्षाच्या 'Engineering Drawing' विषयासाठी 'इलेक्ट्रिकल घटकांचे स्केचेस' (Sketches of Electrical Components) या टॉपिकवर आधारित टीचिंग नोट्स आहेत.


उद्दिष्टे (Preparation - 5 min)

या पाठाच्या शेवटी प्रशिक्षणार्थी खालील गोष्टी करण्यास सक्षम होतील:

  1. ॲटम (Atom), कंडक्टर, सेमीकंडक्टर आणि इन्सुलेटर मधील फरक स्पष्ट करणे.
  2. P-टाइप आणि N-टाइप सेमीकंडक्टर आणि PN जंक्शनची रचना समजून घेणे.
  3. ॲक्टिव्ह (Active) आणि पॅसिव्ह (Passive) घटकांचे वर्गीकरण करणे.
  4. विविध इलेक्ट्रिकल आणि इलेक्ट्रॉनिक घटकांचे सिम्बॉल्स आणि स्केचेस काढणे.
  5. सबस्टेशनचे घटक आणि सिंगल लाईन डायग्राम (SLD) ओळखणे.

प्रेरणा (Motivation)

पूर्वज्ञान: प्रशिक्षणार्थींना कंडक्टर (उदा. तांबे) आणि इन्सुलेटर (उदा. पीव्हीसी) बद्दल माहिती आहे. त्यांना ओहमचा नियम आणि साध्या इलेक्ट्रिकल सर्किट्सची ओळख आहे.

प्रेरणादायी प्रश्न: "मित्रांनो, तुम्ही रेडिओ किंवा मोबाईल चार्जर उघडून पाहिला आहे का? त्यात हिरव्या रंगाच्या बोर्डवर छोटे-छोटे रंगीत घटक दिसतात. जर आपल्याला असा एखादा सर्किट स्वतः तयार करायचा असेल किंवा दुरुस्त करायचा असेल, तर कागदावर त्याची मांडणी कशी दाखवाल? आज आपण याच घटकांचे रेखाचित्र (Sketches) काढायला शिकणार आहोत."


सादरीकरण (Presentation - 35 min)

१. पॅसिव्ह घटक (Passive Components)

हे घटक स्वतःहून सिग्नलचे विवर्धन (Amplify) करू शकत नाहीत. यामध्ये रेझिस्टर, कॅपॅसिटर आणि इंडक्टरचा समावेश होतो.

कार्ड १: रेझिस्टर (Resistor)

  • आकृती: एक झिग-झॅग लाईन किंवा आयताकृती बॉक्स (स्त्रोतानुसार आकृती १० पहा).
  • महत्त्व: सर्किटमध्ये विरोध (Resistance) निर्माण करण्यासाठी वापरला जातो.
  • कसे काढावे:
    1. एक आडवी सरळ रेषा काढा.
    2. मध्यभागी समान उंचीचे तीन-चार झिग-झॅग कोन काढा.
    3. शेवटी पुन्हा सरळ रेषा जोडा.
  • सामान्य चुका: झिग-झॅग कोनांची उंची असमान असणे.

कार्ड २: कॅपॅसिटर (Capacitor)

  • आकृती: दोन समांतर उभ्या रेषा ज्यांच्यामध्ये थोडी जागा आहे (स्त्रोतानुसार आकृती १० पहा).
  • महत्त्व: सर्किटमध्ये कॅपॅसिटन्स निर्माण करण्यासाठी. याचे एकक 'फॅरड' (Farad) आहे.
  • कसे काढावे:
    1. दोन समान लांबीच्या समांतर उभ्या रेषा काढा.
    2. दोन्ही रेषांच्या मध्यभागातून बाहेरच्या बाजूला दोन आडव्या रेषा (Leads) काढा.
  • सामान्य चुका: दोन्ही उभ्या रेषा एकमेकांना जोडणे (असे केल्यास तो शॉर्ट सर्किट दिसेल).

कार्ड ३: इंडक्टर (Inductor)

  • आकृती: वायरच्या कॉईलसारखा आकार (स्त्रोतानुसार आकृती ७ पहा).
  • महत्त्व: सर्किटमध्ये इंडक्टन्स निर्माण करण्यासाठी. याचे एकक 'हेन्री' (Henry) आहे.
  • कसे काढावे:
    1. सलग अर्धवर्तुळाकार लूप्स (Loops) काढा.
    2. एअर कोअरसाठी फक्त लूप्स आणि आयर्न कोअरसाठी लूप्सच्या वर दोन समांतर रेषा काढा.
  • सामान्य चुका: लूप्स ऐवजी झिग-झॅग रेषा काढणे (रेझिस्टरसारखे दिसू शकते).

२. ॲक्टिव्ह घटक (Active Components)

हे घटक सिग्नलवर प्रक्रिया किंवा विवर्धन करू शकतात. उदा. डायोड, ट्रान्झिस्टर.

कार्ड ४: PN जंक्शन डायोड (PN Junction Diode)

  • आकृती: एक त्रिकोण ज्याच्या टोकापाशी एक उभी रेषा आहे (स्त्रोतानुसार आकृती १० पहा).
  • महत्त्व: करंटला फक्त एकाच दिशेने वाहू देतो.
  • कसे काढावे:
    1. एक समभुज त्रिकोण काढा ज्याचे टोक उजवीकडे असेल.
    2. त्रिकोणाच्या टोकाला स्पर्श करणारी एक उभी रेषा काढा.
    3. दोन्ही बाजूंनी कनेक्शनसाठी आडव्या रेषा काढा.
  • सामान्य चुका: त्रिकोण आणि उभी रेषा यामध्ये अंतर ठेवणे.

कार्ड ५: ट्रान्झिस्टर (Transistor - NPN & PNP)

  • आकृती: एका वर्तुळात तीन टर्मिनल - एमीटर (E), बेस (B) आणि कलेक्टर (C). (स्त्रोतानुसार आकृती १२b पहा).
  • महत्त्व: स्विचिंग किंवा विवर्धनासाठी वापरला जातो.
  • कसे काढावे:
    1. एक वर्तुळ काढा.
    2. वर्तुळाच्या आत एक उभी रेषा (Base) काढा.
    3. त्या रेषेपासून दोन तिरक्या रेषा (Collector आणि Emitter) काढा.
    4. NPN साठी एमीटरचा बाण बाहेरच्या बाजूला आणि PNP साठी आतल्या बाजूला काढा.
  • सामान्य चुका: बाणाची दिशा चुकीची दाखवणे.

३. सबस्टेशन घटक आणि लेआउट (Substation Components)

कार्ड ६: ३३ KV सबस्टेशन सिंगल लाईन डायग्राम (SLD)

  • आकृती: इनकमिंग लाईन, आयसोलेटर, सर्किट ब्रेकर, ट्रान्सफॉर्मर आणि आउटगोइंग फीडर यांचे रेखीय प्रदर्शन (स्त्रोतानुसार पान २५८, आकृती १ पहा).
  • महत्त्व: सबस्टेशनमधील घटकांचे कनेक्शन समजून घेण्यासाठी.
  • कसे काढावे:
    1. सर्वात वर ३३ KV इनकमिंग लाईन दाखवा.
    2. क्रमाने लाइटनिंग अरेस्टर, आयसोलेटर आणि सर्किट ब्रेकरचे सिम्बॉल काढा.
    3. त्यानंतर स्टेप-डाउन ट्रान्सफॉर्मर (३३/११ KV) दाखवा.
    4. शेवटी बसबार आणि आउटगोइंग ११ KV फीडर काढा.
  • सामान्य चुका: घटकांचा क्रम चुकवणे (उदा. सर्किट ब्रेकरच्या आधी आयसोलेटर न दाखवणे).

४. अपारंपारिक ऊर्जा स्त्रोत (Non-conventional Energy)

कार्ड ७: सोलर पीव्ही (PV) सिस्टम लेआउट

  • आकृती: सोलर पॅनेल, चार्ज कंट्रोलर, बॅटरी आणि इन्व्हर्टर यांचे जोडणी चित्र (स्त्रोतानुसार पान २६१, आकृती १ पहा).
  • महत्त्व: सौर ऊर्जेचे विद्युत ऊर्जेत रूपांतर दर्शवण्यासाठी.
  • कसे काढावे:
    1. सोलर मॉड्युल (पॅनेल) काढा.
    2. त्याला चार्ज कंट्रोलरशी जोडा.
    3. चार्ज कंट्रोलरपासून बॅटरी आणि इन्व्हर्टरला कनेक्शन दाखवा.
    4. इन्व्हर्टरचे आउटपुट घरगुती लोड किंवा ग्रिडला जोडा.
  • सामान्य चुका: चार्ज कंट्रोलर न दाखवता थेट बॅटरी जोडणे.

फलक-लेखन (Board-work)

  • विषय: इलेक्ट्रिकल घटकांचे स्केचेस
  • सेमीकंडक्टर साहित्य: सिलिकॉन (Si), जर्मेनियम (Ge).
  • पॅसिव्ह घटक: Resistor (Ω), Capacitor (F), Inductor (H).
  • ॲक्टिव्ह घटक: Diode, Transistor, SCR, DIAC, TRIAC.
  • सबस्टेशन व्होल्टेज: ३३ KV / ११ KV.
  • सोलर सिस्टम घटक: PV पॅनेल, चार्ज कंट्रोलर, बॅटरी, इन्व्हर्टर.

उपयोजन (Application - 10 min)

१. प्रशिक्षणार्थींना त्यांच्या ड्रॉइंग शीटवर रेझिस्टर, कॅपॅसिटर आणि इंडक्टरचे सिम्बॉल्स काढायला सांगा. २. NPN आणि PNP ट्रान्झिस्टरमधील बाणाची दिशा दाखवून फरक स्पष्ट करायला सांगा. ३. सबस्टेशनमधील सर्किट ब्रेकर आणि आयसोलेटरचे सिम्बॉल्स काढण्याचा सराव करून घ्या.


प्रश्न (Test - 10 min)

१. प्रश्न: सिलिकॉन डायोडला बॅरियर पोटेंशियल किती लागते? उत्तर: ०.७ V. २. प्रश्न: पॅसिव्ह घटकांची तीन उदाहरणे द्या. उत्तर: रेझिस्टर, कॅपॅसिटर आणि इंडक्टर. ३. प्रश्न: N-टाइप सेमीकंडक्टर तयार करण्यासाठी कोणती अशुद्धी (Impurity) मिसळली जाते? उत्तर: आर्सेनिक, अँटिमनी किंवा फॉस्फरस. ४. प्रश्न: SCR चे पूर्ण नाव काय? उत्तर: Silicon Controlled Rectifier. ५. प्रश्न: सबस्टेशनमध्ये 'बसबार'चे कार्य काय? उत्तर: मोठ्या प्रमाणात करंट वाहून नेणे आणि अनेक सर्किट्सना करंट वितरित करणे. ६. प्रश्न: सोलर सेलमध्ये कोणत्या साहित्याचा वापर केला जातो? उत्तर: सिलिकॉन (Semiconductor material). ७. प्रश्न: डायोडच्या सिम्बॉलमध्ये त्रिकोणाचे टोक काय दर्शवते? उत्तर: करंट वाहण्याची दिशा (कॅथोड बाजू). ८. प्रश्न: ट्रान्झिस्टरच्या कोडिंगमध्ये 'A' हे पहिले अक्षर काय दर्शवते? उत्तर: जर्मेनियम (Germanium) मटेरियल.


गृहपाठ (Homework)

१. तुमच्या वहीत ३३ KV सबस्टेशनचा सिंगल लाईन डायग्राम (SLD) सुबकपणे काढा आणि सर्व भागांना नावे द्या. २. स्त्रोतामध्ये दिलेल्या तक्त्यानुसार (पान १५०) सेमीकंडक्टर उपकरणांच्या कोडिंगमधील अक्षरांचा (A, B, C, D, E, F, G, L, N, P, Q, R, S, T, U, X, Y, Z) अर्थ लिहून काढा.

Based on the DGT curriculum and NIMI books — for ITI trainees and instructors.