कायदेशीर साक्षरता — हेल्थ अँड सॅनिटरी इन्स्पेक्टर वर्ष 1
Announcements
ITI Admission 2026 Last Date Extended in Maharashtra | ITI प्रवेशाची अंतिम तारीख 14 ऑक्टोबर 🚨 TATA MOTORS LTD. – APPRENTICESHIP RECRUITMENT 2026 🚨 🚀 Bajaj Manufacturing Systems (BMS) Course ला श्री गणेश प्रायव्हेट ITI, यावल येथे सुरुवात 📢 Skill India Portal वर Training Verification प्रक्रिया सुरू 🎓📱 **ITI विद्यार्थ्यांसाठी आता अभ्यास होणार आणखी स्मार्ट!** 🚀 📢 रोजगार महाकुंभ – महाराष्ट्र | नोकरीइच्छुक उमेदवारांसाठी नोंदणी सुरू! 📢 ITI विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची संधी ⚡ महाजेनको अंतर्गत प्रशिक्षण योजनेची जाहिरात.. 📢 **महत्त्वाची सूचना – ITI Admission**
Home / Legal Literacy — HEALTH AND SANITARY INSPECTOR Year 1

Legal Literacy — HEALTH AND SANITARY INSPECTOR Year 1

Updated 19 Nov 2026 ·
HEALTH AND SANITARY INSPECTOR Year 1 Employability Skills LO 5 P 0 / T 8 hrs

Apply basic financial management skills and understand essential legal rights and responsibilities at work.

Syllabus

Professional Knowledge (Theory)

  • Key government policies related to legal literacy, such as the Legal Literacy Mission, Right to Information (RTI), and public grievance systems.
  • Identify basic employee rights at the workplace, including safe working conditions, fair treatment, and protection against exploitation.
  • Understand the concept of minimum wages and how it applies to different types of jobs.

For Trainees — Notebook Notes

उद्दिष्टे

  • कायदेशीर साक्षरतेशी संबंधित प्रमुख शासकीय धोरणे, माहितीचा अधिकार (RTI) आणि सार्वजनिक तक्रार निवारण प्रणाली समजून घेणे.
  • कामाच्या ठिकाणी कर्मचाऱ्यांचे मूलभूत अधिकार (सुरक्षित कामाची परिस्थिती, न्याय्य वागणूक, शोषणाविरुद्ध संरक्षण) ओळखणे.
  • किमान वेतनाची संकल्पना आणि ती विविध नोकऱ्यांवर कशी लागू होते ते समजून घेणे.

परिचय / व्याख्या

  • कायदेशीर साक्षरता (Legal Literacy): कायदे आणि शासकीय धोरणांची माहिती असणे, ज्यामुळे व्यक्ती आपले हक्क आणि जबाबदाऱ्या समजू शकते.
  • मूलभूत हक्क (Fundamental Rights): देशाच्या संविधानाने नागरिकांना दिलेले महत्त्वाचे अधिकार जसे की समानतेचा अधिकार, स्वातंत्र्याचा अधिकार इ.
  • शासकीय संकेतस्थळे (.gov.in): ज्या वेबसाईट्सच्या शेवटी .gov.in असते, त्या भारताच्या शासकीय संकेतस्थळे असतात.

मुख्य मुद्दे

कायदेशीर साक्षरता आणि शासकीय धोरणे

  • शासकीय संकेतस्थळांवर आर्थिक कल्याणकारी योजना (Welfare Schemes) आणि नोकरीच्या संधींची माहिती उपलब्ध असते.
  • अचूक माहिती शोधण्यासाठी www.india.gov.in (नॅशनल पोर्टल ऑफ इंडिया) आणि www.igod.gov.in (इंटीग्रेटेड गव्हर्नमेंट ऑनलाइन डिरेक्ट्री) यांसारख्या अधिकृत पोर्टल्सचा वापर केला जातो.
  • आधार कार्ड (Aadhaar) हे भारत सरकारद्वारे जारी केलेले १२ अंकी ओळखपत्र आहे, जे रोजगार किंवा बँकेत खाते उघडण्यासाठी आवश्यक असते.

कामाच्या ठिकाणचे अधिकार आणि मूल्ये

  • कामाच्या ठिकाणी सुरक्षितता, न्याय्य वागणूक आणि शोषणाविरुद्ध संरक्षण मिळणे हा कर्मचाऱ्यांचा अधिकार आहे.
  • चारित्र्याचे ६ मुख्य खांब (Pillars of Character): विश्वासार्हता (Trustworthiness), जबाबदारी (Responsibility), काळजी (Caring), नागरिकत्व (Citizenship), निष्पक्षता (Fairness), आणि आदर (Respect).
  • व्यक्तीची नैतिक मूल्ये (Values and Ethics) त्याला कामाच्या ठिकाणी योग्य निर्णय घेण्यास मदत करतात.

माहिती शोधणे व डिजिटल साधने

  • इंटरनेटवर माहिती शोधताना विशिष्ट शब्दांचा (Specific Keywords) वापर करावा, जसे की 'Welfare schemes in Rajasthan' किंवा 'Indian government scholarship for women'.
  • IRCTC (www.irctc.co.in) भारतीय रेल्वेचे तिकीट बुक करण्यासाठी आणि SWAYAM (www.swayam.gov.in) ऑनलाइन शिक्षणासाठी वापरले जाते.
  • डिजिटल कौशल्ये (Digital Skills) आणि ऑनलाइन साधनांचा वापर करून आधुनिक नोकरीच्या बाजारपेठेत स्पर्धात्मक राहता येते.

आकृती

(स्रोत दस्तऐवजात दिलेल्या माहितीनुसार)

  • आकृती: Google शोध बार (Google Search Bar) आणि अधिकृत शासकीय पोर्टलचे चिन्ह.
    • वर्णन: सर्च बारमध्ये अचूक कीवर्ड (Keywords) कसे टाकावे हे दर्शवणारी आकृती. उदा. 'Too vague' विरुद्ध 'With specific words' ची तुलना करणारी सारणी.

सुरक्षितता

  • कोणत्याही अज्ञात किंवा बनावट लिंकवर क्लिक करू नका.
  • आपली वैयक्तिक माहिती (उदा. पासवर्ड, आधार क्रमांक) कोणाशीही शेअर करू नका.
  • फक्त .gov.in संपणाऱ्या अधिकृत शासकीय संकेतस्थळांचा वापर करा.

लक्षात ठेवा

  • .gov.in हे भारतीय शासकीय संकेतस्थळाचे वैशिष्ट्य आहे.
  • आधार कार्ड हा १२ अंकांचा युनिव्हर्सल आयडी आहे.
  • अचूक माहितीसाठी नेहमी विशिष्ट कीवर्ड वापरून सर्च करावे.
  • IRCTC द्वारे रेल्वेची तिकिटे बुक केली जातात.
  • SWAYAM हे भारत सरकारचे ई-लर्निंग पोर्टल आहे.
  • चारित्र्याचे मुख्य ६ खांब आहेत.
  • कामाच्या ठिकाणी प्रामाणिकपणा आणि जबाबदारी महत्त्वाची असते.
  • रोजगार मिळवण्यासाठी डिजिटल कौशल्ये आवश्यक आहेत.

प्रश्नोत्तरे

प्रश्नोत्तर १: शासकीय संकेतस्थळाच्या शेवटी काय असते?
उत्तर: शासकीय संकेतस्थळाच्या शेवटी .gov.in असे असते.

प्रश्नोत्तर २: आधार कार्ड किती अंकी असते?
उत्तर: आधार कार्ड हे १२ अंकी ओळख नंबर असते.

प्रश्नोत्तर ३: रेल्वे तिकीट बुकिंगसाठी कोणते संकेतस्थळ वापरले जाते?
उत्तर: www.irctc.co.in हे संकेतस्थळ वापरले जाते.

प्रश्नोत्तर ४: SWAYAM पोर्टल कशासाठी आहे?
उत्तर: SWAYAM हे भारत सरकारचे ई-लर्निंग (शिकण्याचे) प्लॅटफॉर्म आहे.

प्रश्नोत्तर ५: सर्व शासकीय वेबसाईट्स शोधण्यासाठी कोणते मुख्य पोर्टल आहे?
उत्तर: www.india.gov.in (नॅशनल पोर्टल ऑफ इंडिया).

प्रश्नोत्तर ६: चारित्र्याचे मुख्य किती खांब आहेत?
उत्तर: चारित्र्याचे ६ मुख्य खांब आहेत.

प्रश्नोत्तर ७: इंटरनेटवर माहिती शोधताना काय वापरणे गरजेचे आहे?
उत्तर: विशिष्ट कीवर्ड्स (Specific words).

प्रश्नोत्तर ८: MGNREGA सारख्या योजनांची माहिती कोणत्या पोर्टलवर मिळते?
उत्तर: www.igod.gov.in (इंटीग्रेटेड गव्हर्नमेंट ऑनलाइन डिरेक्ट्री).

For Instructors — Teaching Notes

उद्दिष्टे (Objectives) (5 मिनिटे)

  • कायदेशीर साक्षरतेशी संबंधित प्रमुख शासकीय धोरणे आणि माहितीचा अधिकार (RTI) यांसारख्या सार्वजनिक तक्रार निवारण प्रणाली समजून घेणे.
  • कामाच्या ठिकाणी सुरक्षित कामाची परिस्थिती, न्याय्य वागणूक आणि शोषणाविरुद्ध संरक्षण यांसारखे कर्मचाऱ्यांचे मूलभूत अधिकार ओळखणे.
  • किमान वेतनाची संकल्पना आणि ती विविध प्रकारच्या नोकऱ्यांवर कशी लागू होते ते समजून घेणे.

प्रेरणा (Motivation) (5 मिनिटे)

  • मागील ज्ञान: विद्यार्थ्यांना डिजिटल साधने, इंटरनेटचा वापर आणि शासकीय पोर्टलची मूलभूत माहिती आहे.
  • प्रेरक प्रश्न / कार्यशाळा परिस्थिती: समजा तुम्ही एका कंपनीत कामाला आहात आणि तुम्हाला कामाच्या ठिकाणी योग्य वेतन किंवा सुरक्षित वातावरण मिळत नाहीये, अशा वेळी तुम्हाला तुमचे कायदेशीर अधिकार आणि शासकीय पोर्टल कसे मदत करू शकतात? आज आपण याच कायदेशीर साक्षरता आणि कर्मचाऱ्यांच्या अधिकारांबद्दल सविस्तर शिकणार आहोत.

सादरीकरण (Presentation) (35 मिनिटे)

कायदेशीर साक्षरतेशी संबंधित प्रमुख शासकीय धोरणे आणि माहितीचा अधिकार (RTI)

  • इंटरनेटचा वापर करून आपण शासकीय योजना आणि कायदेशीर माहिती शोधू शकतो. जेव्हा सरकार आर्थिक कल्याणकारी योजना आणते, तेव्हा त्याबद्दलची माहिती इंटरनेटवर दिली जाते.
  • गुगल (Google) हे एका ग्रंथपालासारखे (Librarian) आहे, त्यामुळे योग्य माहिती शोधण्यासाठी सर्च बारमध्ये विशिष्ट (Specific) शब्दांचा वापर करावा लागतो.
  • शासकीय संकेतस्थळे शोधताना जर वेबसाइट .gov.in ने संपत असेल, तर ती भारताची शासकीय वेबसाइट असते.
  • www.india.gov.in (नॅशनल पोर्टल ऑफ इंडिया): ही वेबसाईट सर्व शासकीय वेबसाइट्ससाठी सर्च इंजनसारखी आहे. यावर पॅन (PAN) अर्ज, ड्रायव्हर्स लायसन्सची स्थिती आणि जन्म प्रमाणपत्र डाउनलोड करण्याच्या लिंक्स मिळू शकतात.
  • www.igod.gov.in (इंटीग्रेटेड गव्हर्नमेंट ऑनलाइन डिरेक्टरी): या वेबसाइटचा वापर पर्यटन ते रोजगार आणि कृषी क्षेत्रापर्यंतच्या योजना आणि उपक्रमांची माहिती शोधण्यासाठी केला जाऊ शकतो. यात मनरेगा (MGNREGA - महात्मा गांधी नॅशनल रूरल एम्प्लॉयमेंट गॅरंटी कायदा), राष्ट्रीय कृषी विकास योजना इत्यादी योजनांची माहिती मिळते.
  • https://myaadhaar.uidai.gov.in (माय आधार पोर्टल): आधार हा भारत सरकारद्वारे नागरिकांना मोफत जारी केलेला १२ अंकी ओळख क्रमांक आहे. बँक खाते उघडणे आणि मतदान ओळखपत्र मिळवणे यांसारख्या महत्त्वाच्या सेवांसाठी आधार कार्ड आवश्यक असते. नोकरीच्या वेळी सर्व कंपन्या आधार कार्ड मागतात.

कामाच्या ठिकाणी कर्मचाऱ्यांचे मूलभूत अधिकार आणि शोषणाविरुद्ध संरक्षण

  • कामाच्या ठिकाणी कर्मचाऱ्यांना सुरक्षित कामाची परिस्थिती, न्याय्य वागणूक आणि शोषणाविरुद्ध संरक्षण मिळणे गरजेचे आहे.
  • आपल्या देशातील नागरिकांसाठी सहा मूलभूत मूल्ये (Basic Values of our country) आहेत: समतेचा अधिकार (Right to equality), स्वातंत्र्याचा अधिकार (Right to freedom), शोषणाविरुद्धचा अधिकार (Right against exploitation), धर्मस्वातंत्र्याचा अधिकार (Right to freedom of religion), सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक हक्क (Cultural and educational rights), आणि घटनात्मक उपायांचा अधिकार (Right to constitutional remedies).
  • आपल्या आचरणात सचोटी (Trustworthiness), जबाबदारी (Responsibility), काळजी घेणे (Caring), नागरिकत्व (Citizenship), निष्पक्षता (Fairness), आणि आदर (Respect) या चारित्र्याचे मुख्य खांब पाळणे आवश्यक आहे.
  • कामाच्या ठिकाणी इतरांच्या भावना दुखावू नयेत आणि वयाच्या, लिंगाच्या, लैंगिकतेच्या, रंगाच्या, जातीच्या, धर्माच्या किंवा वर्गाच्या आधारावर भेदभाव न करता सर्वांचा आदर केला पाहिजे.

किमान वेतनाची संकल्पना आणि विविध नोकऱ्यांवर लागू होणे

  • भविष्यातील कामाच्या बाजारपेठेत आणि नोकऱ्यांमध्ये योग्य कौशल्ये असणे गरजेचे आहे. कोवूड-१९ नंतरच्या नोकरीच्या बाजारपेठेत डिजिटायझेशन, रिमोट वर्किंग, आणि डिजिटल कौशल्यांची गरज वाढली आहे.
  • प्लॅटफॉर्म अर्थव्यवस्था (Platform Economy) जसे की उबर (Uber), ओला (Ola), झोमॅटो (Zomato), बिग बास्केट (Big Basket), स्विगी (Swiggy) यांसारख्या डिजिटल व्यवसायांमध्ये काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांना योग्य वेतन आणि कामाच्या सुरक्षिततेची गरज असते.
  • हरित नोकऱ्या (Green Jobs) जसे की पर्यावरण तंत्रज्ञ (Environmental Technician), सोलर इन्स्टॉलर (Solar Installer), आणि रीसायकलिंग वर्कर (Recycling Worker) यांसारख्या नवीन क्षेत्रात सरकारी अनुदानांद्वारे अतिरिक्त मदत मिळते.
  • योग्य माहितीसाठी आणि रोजगाराच्या संधी शोधण्यासाठी इंटरनेटवर अचूक शब्दांचा (Specific words) वापर करून किमान वेतन आणि कायदेशीर हक्कांची माहिती पडताळली पाहिजे.

फलक-लेखन (Board Work)

  • .gov.in = भारतीय शासकीय वेबसाइट (Indian Government Website)
  • www.india.gov.in = नॅशनल पोर्टल ऑफ इंडिया (National Portal of India)
  • www.igod.gov.in = इंटीग्रेटेड गव्हर्नमेंट ऑनलाइन डिरेक्टरी (MGNREGA माहिती)
  • https://myaadhaar.uidai.gov.in = माय आधार पोर्टल (12 अंकी ओळख क्रमांक)
  • मूलभूत हक्क: समता, स्वातंत्र्य, शोषणविरुद्ध संरक्षण, धर्मस्वातंत्र्य, शैक्षणिक हक्क, घटनात्मक उपाय.

उपयोजन (Application) (10 मिनिटे)

  • प्रशिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना शासकीय पोर्टल (उदा. माय आधार आणि भारत स्किल्स) मोबाईलवर उघडून प्रत्यक्ष माहिती शोधण्याचा सराव द्यावा.
  • विद्यार्थ्यांनी कामाच्या ठिकाणच्या सुरक्षिततेबाबत आणि शोषणाविरुद्धच्या अधिकारांवर वर्ग चर्चा करावी.

प्रश्न (Test) (10 मिनिटे)

  1. प्रश्न: भारतीय शासकीय वेबसाइट ओळखण्यासाठी वेबसाइटच्या शेवटी काय असते? उत्तर: .gov.in
  2. प्रश्न: www.india.gov.in या वेबसाइटचे मुख्य कार्य काय आहे? उत्तर: ही वेबसाइट सर्व शासकीय वेबसाइट्ससाठी सर्च इंजनसारखी काम करते आणि योग्य माहितीचे पेज शोधून दाखवते.
  3. प्रश्न: आधार कार्डमध्ये किती अंकी ओळख क्रमांक असतो? उत्तर: १२ अंकी (12-digit identification number).
  4. प्रश्न: मनरेगा (MGNREGA) योजनेची माहिती कोणत्या पोर्टलवर शोधता येते? उत्तर: www.igod.gov.in (Integrated Government Online Directory).
  5. प्रश्न: कामाच्या ठिकाणी कर्मचाऱ्यांना कशापासून संरक्षण मिळणे आवश्यक आहे? उत्तर: शोषणाविरुद्ध संरक्षण (Protection against exploitation) आणि सुरक्षित कामाची परिस्थिती.
  6. प्रश्न: देशातील नागरिकांसाठी किती मूलभूत मूल्ये (Basic Values) सांगितली आहेत? उत्तर: सहा मूलभूत मूल्ये.
  7. प्रश्न: डिजिटल व्यवसायाचे किंवा प्लॅटफॉर्म अर्थव्यवस्थेचे दोन उदाहरणे सांगा. उत्तर: उबर (Uber), ओला (Ola), झोमॅटो (Zomato), स्विगी (Swiggy) (यापैकी कोणतीही दोन).
  8. प्रश्न: हरित नोकऱ्यांचे (Green Jobs) दोन उदाहरणे लिहा. उत्तर: सोलर इन्स्टॉलर (Solar Installer), रीसायकलिंग वर्कर (Recycling Worker) किंवा पर्यावरण तंत्रज्ञ (Environmental Technician).

गृहपाठ (Homework)

  • www.india.gov.in आणि myaadhaar.uidai.gov.in या पोर्टल्सची वैशिष्ट्ये वहीत लिहून आणा.
  • कामाच्या ठिकाणी कर्मचाऱ्यांचे मूलभूत अधिकार कोणते आहेत, त्याची यादी तयार करा.

Based on the DGT curriculum and NIMI books — for ITI trainees and instructors.