ट्रांसमिशन नेटवर्क आणि लाईन इन्सुलेटर — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 2
Announcements
ITI Admission 2026 Last Date Extended in Maharashtra | ITI प्रवेशाची अंतिम तारीख 14 ऑक्टोबर 🚨 TATA MOTORS LTD. – APPRENTICESHIP RECRUITMENT 2026 🚨 🚀 Bajaj Manufacturing Systems (BMS) Course ला श्री गणेश प्रायव्हेट ITI, यावल येथे सुरुवात 📢 Skill India Portal वर Training Verification प्रक्रिया सुरू 🎓📱 **ITI विद्यार्थ्यांसाठी आता अभ्यास होणार आणखी स्मार्ट!** 🚀 📢 रोजगार महाकुंभ – महाराष्ट्र | नोकरीइच्छुक उमेदवारांसाठी नोंदणी सुरू! 📢 ITI विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची संधी ⚡ महाजेनको अंतर्गत प्रशिक्षण योजनेची जाहिरात.. 📢 **महत्त्वाची सूचना – ITI Admission**
Home / Transmission Networks and Line Insulators — Electrician Year 2

Transmission Networks and Line Insulators — Electrician Year 2

Updated 15 Nov 2026 ·
Electrician Year 2 Trade Practical & Trade Theory LO 24 P 50 / T 10 hrs

Erect overhead domestic service line, outline various power plant layout and explain smart distribution grid and its components.

Syllabus

Professional Skills (Practical)

  1. Practice installation of insulators used in HT/LT line for a given voltage range.
  2. Draw single line diagram of transmission and distribution system.
  3. Measure current carrying capacity of conductor for given power supply.
  4. Fasten jumper in pin, shackle and suspension type insulators.

Professional Knowledge (Theory)

  • Transmission and distribution networks.
  • Line insulators, overhead poles and method of joining aluminum conductors.
  • Smart Grid System.

For Trainees — Notebook Notes

येथे इलेक्ट्रीशियन (द्वितीय वर्ष) च्या प्रशिक्षणार्थींसाठी 'Transmission Networks and Line Insulators' या विषयावरील नोंदवही टिपण (Notebook Notes) दिले आहेत:


नोंदवही टिपण (Notebook Notes)

विषय: ट्रान्समिशन नेटवर्क आणि लाईन इन्सुलेटर (Transmission Networks and Line Insulators) मॉड्यूल: LO 24 - ओव्हरहेड डोमेस्टिक सर्व्हिस लाईन आणि डिस्ट्रिब्युशन ग्रीड

## उद्दिष्टे (Objectives)

  1. इलेक्ट्रिकल सबस्टेशनचे कार्य, उद्देश आणि वर्गीकरण समजून घेणे.
  2. सबस्टेशनमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या विविध उपकरणांची यादी करणे.
  3. इलेक्ट्रिकल सप्लाय सिस्टम आणि AC पॉवर सप्लाय लेआउटचा अभ्यास करणे.
  4. लाईन इन्सुलेटरचे प्रकार आणि त्यांचे उपयोग जाणून घेणे.
  5. ओव्हरहेड (O.H.) लाईनचे घटक आणि कंडक्टर जोडण्याच्या पद्धती शिकणे.

## परिचय / व्याख्या (Definitions)

  • सबस्टेशन (Substation): वीज निर्मिती केंद्र (Generating Station) आणि ग्राहक यांच्यातील दुवा म्हणजे सबस्टेशन. येथे व्होल्टेजचे रूपांतरण (Step-up/Step-down) आणि स्विचिंग ऑपरेशन्स केले जातात.
  • इलेक्ट्रिकल सप्लाय सिस्टम: पॉवर स्टेशनपासून ग्राहकाच्या आवारापर्यंत वीज पोहोचवणाऱ्या यंत्रणेला सप्लाय सिस्टम म्हणतात.
  • सॅग (Sag): दोन खांबांमधील कंडक्टरचा आधार बिंदू (Support point) आणि कंडक्टरचा सर्वात खालचा बिंदू यातील उभ्या अंतराला 'सॅग' म्हणतात.

## मुख्य मुद्दे (Main Points)

### सबस्टेशनचे वर्गीकरण (Classification of Substation)

सबस्टेशनचे त्यांच्या सेवेनुसार खालीलप्रमाणे वर्गीकरण केले जाते:

  1. ट्रान्सफॉर्मर सबस्टेशन: व्होल्टेजची पातळी बदलण्यासाठी वापरले जातात.
    • स्टेप-अप सबस्टेशन: जनरेटिंग स्टेशनवर 11KV व्होल्टेज 220KV किंवा 400KV पर्यंत वाढवण्यासाठी.
    • प्रायमरी ग्रीड सबस्टेशन: ट्रान्समिशन लाईनच्या शेवटी व्होल्टेज 66KV किंवा 33KV पर्यंत कमी करण्यासाठी.
    • सेकंडरी सबस्टेशन: व्होल्टेज 11KV पर्यंत कमी करण्यासाठी.
    • डिस्ट्रिब्युशन सबस्टेशन: ग्राहकांना 415V (3-फेज) किंवा 240V (1-फेज) पुरवण्यासाठी.
  2. स्विचिंग सबस्टेशन: लाईन सुरू किंवा बंद (Switching) करण्यासाठी.
  3. कन्व्हर्टिंग सबस्टेशन: AC चे DC मध्ये रूपांतर करण्यासाठी.

### सबस्टेशनमधील मुख्य उपकरणे (Substation Equipment)

सबस्टेशनमध्ये खालील महत्त्वाचे घटक असतात:

  • आउटडोअर स्विचयार्ड: यामध्ये इनकमिंग/आउटगोइंग लाईन्स, बसबार आणि ट्रान्सफॉर्मर असतात.
  • इन्सुलेटर: बस पोस्ट इन्सुलेटर आणि स्ट्रिंग इन्सुलेटर.
  • सुरक्षा साधने: सर्किट ब्रेकर्स, आयसोलेटर, अर्थिंग स्विचेस आणि सर्ज अरेस्टर (Surge Arresters).
  • इन्स्ट्रुमेंट ट्रान्सफॉर्मर: CT (Current Transformer) आणि PT (Potential Transformer).
  • अर्थिंग सिस्टम: ग्राउंड मॅट, अर्थ इलेक्ट्रोड्स आणि अर्थिंग स्ट्रिप्स.

### इलेक्ट्रिकल सप्लाय सिस्टमचे टप्पे (Stages of Power Supply)

  1. जनरेटिंग स्टेशन: येथे 11KV, 11.5KV किंवा 12KV वर वीज निर्मिती होते.
  2. प्रायमरी ट्रान्समिशन: व्होल्टेज 132KV, 220KV किंवा 400KV पर्यंत वाढवून लांब अंतरावर पाठवले जाते.
  3. सेकंडरी ट्रान्समिशन: व्होल्टेज 66KV किंवा 33KV पर्यंत कमी केले जाते.
  4. प्रायमरी डिस्ट्रिब्युशन: व्होल्टेज 11KV पर्यंत कमी करून मोठ्या ग्राहकांना दिले जाते.
  5. सेकंडरी डिस्ट्रिब्युशन: व्होल्टेज 415V/240V पर्यंत कमी करून रहिवासी भागाला दिले जाते.

### लाईन इन्सुलेटरचे प्रकार आणि वापर (Types of Line Insulators)

इन्सुलेटरचा प्रकार वापर (Use)
पिन इन्सुलेटर (Pin) सरळ मार्गावरील खांबांवर कंडक्टर धरण्यासाठी (33KV पर्यंत).
शॅकल इन्सुलेटर (Shackle) वळणावर किंवा शेवटच्या खांबावर (कमी व्होल्टेजसाठी).
सस्पेंशन इन्सुलेटर (Suspension) हाय व्होल्टेज (>33KV) साठी, डिस्कच्या माळेच्या स्वरूपात.
स्ट्रेन इन्सुलेटर (Strain) डेड एंड किंवा तीक्ष्ण वळणावर जास्त ताण सहन करण्यासाठी.
स्टे इन्सुलेटर (Stay) स्टे वायरमध्ये जमिनीपासून किमान 3 मीटर उंचीवर वापरतात.
पोस्ट इन्सुलेटर (Post) बसबार माऊंटिंग आणि स्विचगियरसाठी वापरले जातात.

### ओव्हरहेड लाईन सपोर्ट्स (Line Supports)

  • लाकडी खांब (Wooden Poles): 50 मीटरपर्यंतच्या कमी अंतरासाठी आणि ग्रामीण भागात उपयुक्त.
  • स्टील खांब (Steel Poles): ट्युब्युलर किंवा रेल्वे पोल, शहरांमध्ये वापरले जातात.
  • RCC खांब: जास्त मजबुती, दीर्घायुष्य आणि कमी देखभाल.
  • स्टील टॉवर्स: लांब अंतराच्या हाय व्होल्टेज ट्रान्समिशनसाठी वापरले जातात.

### कंडक्टर जोडण्याच्या पद्धती (Joining Conductors)

ॲल्युमिनियम कंडक्टर जोडण्यासाठी खालील साधने वापरतात:

  1. स्लीव्ह जॉइंट्स (Sleeved joints): यामध्ये कंडक्टर स्लीव्हमध्ये घालून ट्विस्ट (Twist) केले जातात किंवा कॉम्प्रेस (Compress) केले जातात.
  2. स्ट्रेट थ्रू कनेक्टर्स (Straight through connectors): दोन कंडक्टर सरळ रेषेत जोडण्यासाठी.
  3. व्हाईस-क्लॅम्प कनेक्टर्स (Vice-clamp): पॅरलल ग्रूव्हजसह टॅपिंग घेण्यासाठी.
  4. नट आणि बोल्ट कनेक्टर: साध्या जोडणीसाठी.

## आकृती (Figures)

  • आकृती १: सबस्टेशनचा सिंगल लाईन डायग्राम (SLD): ३३ KV इनकमिंग लाईन, आयसोलेटर, सर्किट ब्रेकर, पॉवर ट्रान्सफॉर्मर, बसबार आणि आउटगोइंग फीडर दाखवणारी आकृती काढा.
  • आकृती २: पिन इन्सुलेटर: सिंगल शेड आणि डबल शेड पिन इन्सुलेटरचे रेखाचित्र, ज्यामध्ये कंडक्टरसाठी वरचा ग्रूव्ह (Groove) दाखवावा.
  • आकृती ३: सॅग (Sag): दोन समान उंचीच्या खांबांमधील कंडक्टरचा लोंबकणारा आकार आणि त्यातील 'S' (Sag) अंतर दर्शवणारी आकृती.

## सूत्रे व उदाहरणे (Formulas & Examples)

(स्त्रोतामध्ये विशिष्ट गणिती सूत्रे दिलेली नाहीत, फक्त व्होल्टेज रेंज दिली आहे: उदा. 11KV ते 400KV रूपांतरण)

## सुरक्षितता (Safety)

  1. स्टे इन्सुलेटर जमिनीपासून किमान 3 मीटर उंचीच्या वरच बसवावा.
  2. ओव्हरहेड लाईनवर काम करताना नेहमी अर्थिंग स्विचेसचा वापर करावा.
  3. वीज कोसळण्यापासून संरक्षणासाठी टॉवरच्या वरच्या भागात अर्थ वायर (Ground wire) बसवावी.
  4. खांबाची उभारणी करताना व्हर्टिकॅलिटी (Verticality) तपासण्यासाठी स्पिरिट लेव्हलचा वापर करावा.

## लक्षात ठेवा (Points to Remember)

  • भारतात वीज निर्मिती साधारणपणे 11KV वर केली जाते.
  • व्होल्टेज वाढवल्यामुळे (Step-up) ट्रान्समिशनमधील ऊर्जेचे नुकसान (Losses) कमी होते.
  • सस्पेंशन इन्सुलेटरमधील प्रत्येक डिस्क साधारणपणे 11KV व्होल्टेजसाठी डिझाइन केलेली असते.
  • ACSR कंडक्टर म्हणजे 'Aluminium Conductor Steel Reinforced'.
  • सॅग (Sag) कमीत कमी असावा जेणेकरून कंडक्टरची जमिनीपासूनची उंची (Clearance) योग्य राहील.
  • DC ट्रान्समिशनमध्ये 'स्किन इफेक्ट' (Skin Effect) नसतो.

## प्रश्नोत्तरे (Questions & Answers)

१. सबस्टेशनचे मुख्य कार्य काय आहे? उत्तर: सबस्टेशन मुख्यत्वे व्होल्टेज बदलण्याचे (Step-up/Step-down) आणि ट्रान्समिशन लाईन्सच्या स्विचिंगचे कार्य करते.

२. पिन इन्सुलेटर कोणत्या व्होल्टेजपर्यंत वापरणे फायदेशीर ठरते? उत्तर: पिन इन्सुलेटर साधारणपणे 33 KV पर्यंतच्या व्होल्टेजसाठी वापरणे फायदेशीर असते.

३. हाय व्होल्टेज ट्रान्समिशनसाठी सस्पेंशन इन्सुलेटर का वापरतात? उत्तर: कारण ते स्वस्त असतात, लवचिक असतात आणि एखादी डिस्क खराब झाल्यास फक्त तीच बदलता येते.

४. स्टे वायरचा (Stay wire) उद्देश काय आहे? उत्तर: कंडक्टरच्या ताणामुळे खांब वाकू नये म्हणून खांबाला विरुद्ध दिशेने आधार देण्यासाठी स्टे वायर वापरतात.

५. AC ट्रान्समिशनचे दोन तोटे सांगा. उत्तर: १) लाईनमध्ये इंडक्टन्स आणि कॅपॅसिटन्सच्या समस्या असतात. २) स्किन इफेक्टमुळे जास्त तांबे लागते.

६. डिस्ट्रिब्युशन ट्रान्सफॉर्मरचे आउटपुट व्होल्टेज किती असते? उत्तर: 3-फेजसाठी 415V आणि सिंगल फेजसाठी 240V असते.

७. सॅग (Sag) कशावर अवलंबून असतो? उत्तर: सॅग हा कंडक्टरचे वजन, दोन खांबांमधील अंतर (Span) आणि कंडक्टरमधील ताण (Tension) यावर अवलंबून असतो.

८. ॲल्युमिनियम कंडक्टर जोडण्यासाठी कोणत्या प्रकारच्या जॉइंट्सची शिफारस केली जाते? उत्तर: 15 मिमी व्यासापर्यंतच्या कंडक्टरसाठी ट्विस्टिंग स्लीव्ह जॉइंट्सची शिफारस केली जाते.


For Trainees — Job Sheet

जॉब क्र.: 172, 173, 174, 175 वेळ:

उद्दिष्टे

  1. HT मध्ये शॅकल इन्सुलेटर (Shackle insulator) इन्स्टॉल करणे.
  2. LT मध्ये पिन टाईप इन्सुलेटर (Pin type insulator) इन्स्टॉल करणे.
  3. ट्रांसमिशन आणि डिस्ट्रिब्युशन सिस्टमचा सिंगल लाईन डायग्राम काढणे.
  4. दिलेल्या पॉवर सप्लायसाठी कंडक्टरची करंट कॅरींग कॅपेसिटी मोजणे.
  5. पिन, शॅकल आणि सस्पेंशन टाईप इन्सुलेटरमध्ये जंपर फास्टन (Fasten) करणे.

कच्चा माल (material and stock size)

  1. ड्रॉइंग शीट (Drawing sheet)
  2. पेन्सिल (HB), खोडरबर, स्केल (300mm)
  3. 32 SWG कॉपर कंडक्टर, ॲल्युमिनियम कंडक्टर आणि अलॉय कंडक्टर (प्रत्येकी 10 सेमी)
  4. कनेक्टिंग वायर्स (2.5 sq.mm कॉपर)
  5. सस्पेंशन टाईप इन्सुलेटर (Suspension type insulator)
  6. शॅकल टाईप इन्सुलेटर (Shackle type insulator)
  7. पिन टाईप इन्सुलेटर (Pin type insulator)
  8. फ्लॅट ॲल्युमिनियम टेप (Flat aluminium tape)
  9. बाइंडिंग वायर 14 SWG ॲल्युमिनियम (5 मीटर)
  10. ACSR कंडक्टर
  11. क्लॅम्प (Clamp), नट आणि बोल्ट

टूल्स अँड इक्विपमेंट्स (numbered list)

  1. ट्रेनी टूल किट (Trainees tool kit)
  2. ॲमीटर M.C. 0-10A
  3. व्होल्टमीटर M.C. 0-15V
  4. रियोस्टॅट (Rheostat) 270Ω 2A
  5. लेड ॲसिड बॅटरी 12V 60AH
  6. स्विचसह लाकडी बोर्ड (16A 250V)
  7. इन्सुलेटेड कॉम्बिनेशन प्लायर (200mm)
  8. DE स्पॅनर सेट (6 ते 25mm)
  9. ॲडजस्टेबल स्पॅनर (25mm)
  10. लाकडी किंवा नायलॉन मॅलेट (1/2kg)
  11. शिडी (Ladder - 6m लांब)
  12. वायर स्ट्रिपर (150mm)
  13. सेफ्टी बेल्ट (Safety belt)
  14. गाईड रोप (Guide rope)
  15. मेगर (Megger - 500 Volt)

ऑपरेशनचा क्रम (numbered steps in working order)

A. शॅकल आणि पिन इन्सुलेटर इन्स्टॉलेशन:

  1. सेफ्टी बेल्ट बांधा आणि पोलवर शिडी लावा.
  2. कंडक्टर रीलमधून सोडा आणि स्पॅन अधिक सॅग (sag) मोजून कंडक्टर कापून घ्या.
  3. शॅकल इन्सुलेटर तपासा आणि 'C' क्लॅम्पच्या सहाय्याने क्रॉस-आर्मला फिक्स करा.
  4. गाईड रोप वापरून कंडक्टर क्रॉस-आर्मपर्यंत ओढा आणि मेन लाईन कंडक्टरवर पीळ द्या.
  5. पिन इन्सुलेटर क्रॉस-आर्मवर फिक्स करा आणि कंडक्टर पिन इन्सुलेटरच्या स्लॉटमध्ये ठेवा.
  6. बाइंडिंग वायरने (लाईन वायरच्या धातूचीच) कंडक्टरला इन्सुलेटरवर घट्ट बांधा.
  7. बाइंडिंग पूर्ण झाल्यावर दोन्ही बाजूंना सुमारे 15 फेरे द्या आणि जास्तीची वायर कापून टाका.
  8. मेगरच्या सहाय्याने कंडक्टर आणि अर्थमधील इन्सुलेशन रेझिस्टन्स तपासा.

B. सिंगल लाईन डायग्राम काढणे: 9. जवळच्या ट्रांसमिशन आणि डिस्ट्रिब्युशन लाईन सिस्टमला भेट द्या. 10. जनरेशनपासून ते ग्राहकापर्यंतच्या टप्प्यातील ट्रान्सफॉर्मर, फीडर, सर्किट ब्रेकर, आयसोलेटर, CT आणि PT ओळखा. 11. उपकरणांची वैशिष्ट्ये आणि कार्ये टेबलमध्ये नोंदवा. 12. भेट दिलेल्या सिस्टमचा सिंगल लाईन डायग्राम ड्रॉइंग शीटवर काढा.

C. कंडक्टरची करंट कॅरींग कॅपेसिटी मोजणे: 13. कॉपर, ॲल्युमिनियम आणि अलॉय कंडक्टरचे 10 सेमी लांबीचे तुकडे घ्या. 14. रियोस्टॅट, ॲमीटर, व्होल्टमीटर आणि बॅटरीचे सर्किट डायग्रामनुसार कनेक्शन करा. 15. रियोस्टॅट 'Cold end' (जास्तीत जास्त रेझिस्टन्स) वर ठेवून स्विच चालू करा. 16. रियोस्टॅट हळूहळू फिरवून कंडक्टर गरम होऊन तुटेपर्यंतचा करंट (Breaking current) मोजा. 17. हीच प्रक्रिया इतर कंडक्टरसाठी पुन्हा करा आणि रिडिंग नोंदवा.

D. जंपर फास्टन (Fasten) करणे: 18. पिन इन्सुलेटरच्या नेकवर फ्लॅट ॲल्युमिनियम टेप लावा आणि ACSR कंडक्टर स्लॉटमध्ये ठेवून बाइंडिंग वायरने घट्ट बांधा. 19. शॅकल इन्सुलेटरच्या ग्रूव्हमध्ये कंडक्टर टाकून 14 SWG ॲल्युमिनियम बाइंडिंग वायरने 100 ते 150 मिमी पर्यंत घट्ट बांधा. 20. सस्पेंशन इन्सुलेटरसाठी, कंडक्टर दोन क्लॅम्पच्या मध्ये ठेवून बोल्ट आणि नट घट्ट करा. 21. जुन्या लाईनवरून नवीन लाईनला कनेक्शन देण्यासाठी पहिल्या पोलवर जंपर जोडा.

काळजी

  1. काम सुरू करण्यापूर्वी शिडी, सेफ्टी बेल्ट आणि सर्व ॲक्सेसरीज तपासा.
  2. जवळच्या लाईन्स चालू असल्यास शटडाऊन घ्या.
  3. पोलवर काम करताना नेहमी सेफ्टी बेल्टचा वापर करा.
  4. शिडी घसरू नये म्हणून हेल्परला ती पकडण्यास सांगा.
  5. ओव्हरहेड कंडक्टरचे ग्राउंड क्लिअरन्स 4.572 मीटरपेक्षा कमी नसावे.
  6. मेगर टेस्ट समाधानकारक (किमान 1MΩ) असल्याशिवाय लाईन चार्ज करू नका.
  7. बाइंडिंग वायर नेहमी लाईन कंडक्टरच्या धातूचीच वापरा.

स्किल

  1. ओव्हरहेड लाईनवर इन्सुलेटर इन्स्टॉल करणे.
  2. ट्रांसमिशन आणि डिस्ट्रिब्युशन सिस्टमचा लेआउट ओळखणे.
  3. कंडक्टरची कमाल करंट क्षमता मोजणे.
  4. विविध इन्सुलेटरमध्ये कंडक्टरचे बाइंडिंग आणि जंपर जोडणे.

For Instructors — Teaching Notes

येथे इलेक्ट्रीशियन (Electrician) द्वितीय वर्षासाठी 'Transmission Networks and Line Insulators' या विषयावर आधारित अध्यापन टिपणे (Teaching Notes) आहेत.


अध्यापन टिपणे (Teaching Notes)

विषय: ट्रान्समिशन नेटवर्क आणि लाईन इन्सुलेटर (Transmission Networks and Line Insulators) वेळ: ६० मिनिटे

## उद्दिष्टे (५ मिनिटे)

या पाठाच्या शेवटी, प्रशिक्षणार्थी खालील गोष्टी करण्यास सक्षम होतील: १. इलेक्ट्रिकल सबस्टेशनचे कार्य आणि वर्गीकरण स्पष्ट करणे. २. सबस्टेशनमधील विविध उपकरणे आणि घटकांची यादी करणे. ३. ट्रान्समिशन आणि डिस्ट्रिब्युशन सिस्टमचा ले-आउट (Layout) समजून घेणे. ४. ओव्हरहेड लाईनमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या विविध इन्सुलेटरचे प्रकार आणि उपयोग सांगणे. ५. ओव्हरहेड लाईनचे आधार (Supports) आणि कंडक्टर जोडण्याच्या पद्धती स्पष्ट करणे.

## प्रेरणा (५ मिनिटे)

पूर्वज्ञान: प्रशिक्षणार्थींना वीज निर्मिती (Generation) आणि ट्रान्सफॉर्मरच्या बेसिक कार्याची माहिती आहे. प्रेरणादायी प्रश्न: "मुलांनो, वीज निर्मिती केंद्र (Power Plant) आपल्या शहरापासून शेकडो किलोमीटर लांब असते. तिथून आपल्या घरापर्यंत वीज येताना वोल्टेज का वाढवले जाते आणि खांबावर बसवलेले चिनी मातीचे (Porcelain) घटक नक्की काय काम करतात?"

## सादरीकरण (३५ मिनिटे)

### १. इलेक्ट्रिकल सबस्टेशन (Substations)

इन्स्ट्रक्टर काय म्हणतील: सबस्टेशन हे जनरेटिंग स्टेशन आणि ग्राहक यांच्यातील एक महत्त्वाचा दुवा आहे. याचे मुख्य काम हाय व्होल्टेजवर वीज स्वीकारणे आणि स्विचिंग ऑपरेशन्ससाठी व्होल्टेज कमी करणे हे आहे.

  • वर्गीकरण (Classification):
    • ट्रान्सफॉर्मर सबस्टेशन: व्होल्टेज लेव्हल बदलण्यासाठी (उदा. Step-up, Primary grid, Secondary, Distribution).
    • स्विचिंग सबस्टेशन: लाईन स्विचिंगसाठी.
    • कन्व्हर्टिंग सबस्टेशन: AC चे DC मध्ये किंवा उलट रूपांतर करण्यासाठी.
  • कार्यशाळेतील उदाहरण: आपल्या आयटीआयच्या बाहेर असलेले ट्रान्सफॉर्मर स्ट्रक्चर हे एक 'डिस्ट्रिब्युशन सबस्टेशन' आहे.
  • महत्त्वाचे घटक: बस-बार, स्विच गिअर, पॉवर ट्रान्सफॉर्मर, सर्किट ब्रेकर्स, आयसोलेटर, अर्थिंग स्विच, सर्ज अरेस्टर (LA), CT, PT.

### २. ट्रान्समिशन आणि डिस्ट्रिब्युशन ले-आउट (Supply System Layout)

स्पष्टीकरण: वीज पुरवठा प्रणालीचे तीन मुख्य भाग असतात: १) पॉवर स्टेशन, २) ट्रान्समिशन लाईन आणि ३) डिस्ट्रिब्युशन सिस्टम.

  • Primary Transmission: ११ KV व्होल्टेज १३२ KV, २२० KV किंवा ४०० KV पर्यंत स्टेप-अप करून लांब अंतरावर पाठवले जाते.
  • Secondary Transmission: व्होल्टेज ६६ KV किंवा ३३ KV पर्यंत कमी केले जाते.
  • Primary Distribution: व्होल्टेज ११ KV पर्यंत कमी करून मोठ्या ग्राहकांना दिले जाते.
  • Secondary Distribution: ११ KV चे रूपांतर ४१५ V (३-फेज) किंवा २४० V (१-फेज) मध्ये करून ग्राहकांना दिले जाते.
  • महत्त्वाचे शब्द:
    • Feeders: सबस्टेशनला डिस्ट्रिब्युटरशी जोडणाऱ्या लाईन्स (यात करंट स्थिर असतो).
    • Distributors: ज्यातून ग्राहकांना टॅपिंग दिले जाते (यात व्होल्टेज ड्रॉप महत्त्वाचा असतो).
    • Service Mains: डिस्ट्रिब्युटर आणि ग्राहकाचे टर्मिनल जोडणारी केबल.

### ३. लाईन इन्सुलेटर (Line Insulators)

इन्स्ट्रक्टर काय दाखवतील: विविध प्रकारचे इन्सुलेटर (Pin, Shackle, Suspension) प्रत्यक्ष दाखवा किंवा चार्ट वापरा.

  • गुणधर्म: उच्च यांत्रिक शक्ती (Mechanical strength) आणि उच्च विद्युत रोध (Electrical resistance).
  • प्रकार आणि उपयोग: | इन्सुलेटरचा प्रकार | व्होल्टेज / उपयोग | | :--- | :--- | | Pin Type | ३३ KV पर्यंत, सरळ लाईनसाठी वापरतात. | | Shackle | लो-व्होल्टेज वितरण लाईन, कोपऱ्यावरील खांबावर. | | Suspension | ३३ KV पेक्षा जास्त, डिस्कची माळ (String) वापरतात (१ डिस्क = ११ KV). | | Strain | डेड एंड (शेवट), कोपरा किंवा नदी ओलांडताना जेथे जास्त ताण असतो. | | Stay | स्टे-वायरमध्ये जमिनीपासून किमान ३ मीटर उंचीवर वापरतात. | | Disc | ३.३ KV आणि त्यापेक्षा जास्त, डेड एंड किंवा सस्पेंशनसाठी. |
  • सामान्य चूक: पिन इन्सुलेटर ३३ KV च्या वर वापरणे (जे आर्थिकदृष्ट्या परवडणारे नसते).

### ४. ओव्हरहेड लाईन सपोर्ट्स आणि सॅग (Line Supports & Sag)

स्पष्टीकरण: कंडक्टरला जमिनीपासून सुरक्षित उंचीवर ठेवण्यासाठी पोल किंवा टॉवर वापरतात.

  • सपोर्टचे प्रकार: लाकडी पोल (५० मी. स्पॅन), स्टील पोल (शहरात), RCC पोल (जास्त आयुष्य), स्टील टॉवर्स (हाय व्होल्टेजसाठी).
  • सॅग (Sag): दोन खांबांमधील कंडक्टरचा सर्वात खालचा बिंदू आणि सपोर्टचा बिंदू यातील अंतराला 'सॅग' म्हणतात. सॅग कमीत कमी असावा जेणेकरून ग्राउंड क्लिअरन्स व्यवस्थित मिळेल.
  • सुरक्षा: खांबावर चढण्यासाठी RCC पोलमधील छिद्रांचा वापर करावा.

### ५. कंडक्टर जोडण्याच्या पद्धती (Joining Aluminum Conductors)

स्पष्टीकरण: ओव्हरहेड लाईनमध्ये प्रामुख्याने ACSR (Aluminium Conductor Steel Reinforced) कंडक्टर वापरतात.

  • Sleeved Joints:
    • Twisted Joints: १५ मिमी व्यासापर्यंतच्या कंडक्टरसाठी ओव्हल आकाराचे स्लीव्ह वापरून पिळ (Twist) दिला जातो.
    • Compression Joints: हायड्रोलिक कॉम्प्रेसरने स्लीव्ह दाबून जोड दिला जातो. यात स्टील आणि ॲल्युमिनियमसाठी स्वतंत्र स्लीव्ह असू शकतात.
  • Connectors: व्हॉइस-क्लॅम्प (Vice-clamp), नट-बोल्ट कनेक्टर, स्ट्रेट थ्रू कनेक्टर.

## फलक-लेखन (Board Work)

  • सबस्टेशन वर्गीकरण: ट्रान्सफॉर्मर, स्विचिंग, कन्व्हर्टिंग.
  • व्होल्टेज लेव्हल्स: ११KV (Gen) -> ४००KV (Pri. Trans) -> ३३KV (Sec. Trans) -> ११KV (Pri. Dist) -> ४१५V (Sec. Dist).
  • इन्सुलेटर: Pin (<33KV), Suspension (>33KV), Shackle (Corners), Stay (Stay wire).
  • सॅग (Sag): दोन सपोर्टमधील कंडक्टरचा झोल.
  • जोड: ट्विस्टेड स्लीव्ह, कॉम्प्रेशन जॉइंट.

## उपयोजन (Application) (१० मिनिटे)

१. प्रशिक्षणार्थींना कार्यशाळेत उपलब्ध असलेल्या विविध इन्सुलेटरची ओळख पटवण्यास सांगणे. २. ३३ KV सबस्टेशनचा सिंगल लाईन डायग्राम (SLD) काढण्याचा सराव करून घेणे. ३. कंडक्टर जोडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या विविध क्लॅम्प्सची पाहणी करणे.

## प्रश्न (१० मिनिटे)

१. प्रश्न: सबस्टेशनचे मुख्य कार्य काय आहे? उत्तर: हाय व्होल्टेजवर वीज स्वीकारणे, व्होल्टेज बदलणे आणि स्विचिंग/सुरक्षा प्रदान करणे. २. प्रश्न: पिन टाईप इन्सुलेटर किती व्होल्टेजपर्यंत वापरणे फायदेशीर ठरते? उत्तर: ३३ KV पर्यंत. ३. प्रश्न: सस्पेंशन इन्सुलेटरमधील एका डिस्कचे रेटिंग साधारण किती असते? उत्तर: ११ KV. ४. प्रश्न: 'सॅग' (Sag) म्हणजे काय? उत्तर: दोन सपोर्टमधील कंडक्टरचा सर्वात खालचा बिंदू आणि सपोर्टची पातळी यातील फरक. ५. प्रश्न: फीडर (Feeder) आणि डिस्ट्रिब्युटर (Distributor) मधील मुख्य फरक काय? उत्तर: फीडरमध्ये करंट सर्व बिंदूंवर स्थिर असतो, तर डिस्ट्रिब्युटरमध्ये टॅपिंगमुळे करंट बदलतो आणि व्होल्टेज ड्रॉप महत्त्वाचा असतो. ६. प्रश्न: स्टे-इन्सुलेटर जमिनीपासून किती उंचीवर लावावा? उत्तर: किमान ३ मीटर उंचीवर. ७. प्रश्न: AC ट्रान्समिशनचे दोन फायदे सांगा. उत्तर: १) ट्रान्सफॉर्मरद्वारे व्होल्टेज सहज बदलता येते, २) हाय व्होल्टेजमुळे लॉसेस कमी होतात. ८. प्रश्न: ACSR कंडक्टर म्हणजे काय? उत्तर: Aluminium Conductor Steel Reinforced (ॲल्युमिनियम कंडक्टर स्टील रिइन्फोर्स्ड).

## गृहपाठ

१. ३३ KV सबस्टेशनचा सुबक सिंगल लाईन डायग्राम काढा. २. ओव्हरहेड लाईनमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या ५ विविध इन्सुलेटरची नावे आणि त्यांचे उपयोग लिहून आणा. ३. AC आणि DC ट्रान्समिशनमधील फरक स्पष्ट करणारा तक्ता तयार करा.

For Instructors — Practical Teaching Notes

येथे इलेक्ट्रीशियन (Electrician) व्यवसायासाठी 'Transmission Networks and Line Insulators' या विषयावर आधारित अध्यापन टिपणे (Teaching Notes) आहेत.


अध्यापन टिपणे (Teaching Notes)

व्यवसाय: इलेक्ट्रीशियन (Electrician) वर्ष: दुसरे (Year 2) विषय: ट्रेड प्रॅक्टिकल (Trade Practical) टॉपिक: ट्रान्समिशन नेटवर्क आणि लाईन इन्सुलेटर (Transmission Networks and Line Insulators)


## उद्दिष्टे

या पाठाच्या शेवटी शिकाऊ उमेदवार खालील गोष्टी करण्यास सक्षम होतील:

  1. HT/LT लाईनमध्ये शॅकल (Shackle) आणि पिन (Pin) टाईप इन्सुलेटर बसवणे.
  2. ट्रान्समिशन आणि डिस्ट्रिब्युशन सिस्टमचा सिंगल लाईन डायग्राम तयार करणे.
  3. कॉपर, ॲल्युमिनियम आणि अलॉय कंडक्टरची करंट कॅरींग कॅपेसिटी मोजणे.
  4. पिन, शॅकल आणि सस्पेंशन इन्सुलेटरमध्ये जंपर (Jumper) बांधणे.

## जॉब, साधने व सुरक्षा

जॉब: ओव्हरहेड लाईन इन्सुलेटर इन्स्टॉलेशन आणि कंडक्टर टेस्टिंग. वेळ: प्रात्यक्षिक दर्शनासाठी ४५ मिनिटे, सरावासाठी ६ तास.

साधने व उपकरणे (Tools & Equipment):

  1. इन्सुलेटेड कॉम्बिनेशन प्लायर (२०० मिमी) - १ नग
  2. DE स्पॅनर सेट (६ ते ३२ मिमी) - १ सेट
  3. ॲडजस्टेबल स्पॅनर (२५ मिमी) - १ नग
  4. लाकडी किंवा नायलॉन मॅलेट (१/२ किलो) - १ नग
  5. शिडी (६ मीटर लांब) - १ नग
  6. वायर स्ट्रिपर (१५० मिमी) - १ नग
  7. मेगर (५०० व्होल्ट) - १ नग
  8. ॲमीटर M.C. (०-१०A) - १ नग
  9. व्होल्टमीटर M.C. (०-१५V) - १ नग
  10. रिओस्टॅट (२७०Ω, २A) - १ नग
  11. लेड ॲसिड बॅटरी (१२V, ६०AH) - १ नग
  12. ड्रॉ पुली (Draw Pulley) - १ नग

साहित्य (Material):

  1. शॅकल इन्सुलेटर, पिन इन्सुलेटर, सस्पेंशन इन्सुलेटर.
  2. ACSR कंडक्टर आणि १४ SWG ॲल्युमिनियम बाइंडिंग वायर.
  3. फ्लॅट ॲल्युमिनियम टेप.
  4. ३२ SWG कॉपर, ॲल्युमिनियम आणि अलॉय कंडक्टर (प्रत्येकी १० सेमी).
  5. 'C' क्लॅम्प, नट-बोल्ट आणि वॉशर्स.

सुरक्षा उपकरणे (Safety Equipment):

  1. सेफ्टी बेल्ट (Safety Belt) - अनिवार्य.
  2. हेल्मेट आणि हातमोजे.

## प्रेरणा

वर्कशॉपमधील परिस्थिती: समजा आपल्या वर्कशॉपच्या बाहेर असलेल्या ओव्हरहेड लाईनचा इन्सुलेटर खराब झाला आहे किंवा नवीन लाईन ओढायची आहे. जर आपण इन्सुलेटर व्यवस्थित बसवला नाही किंवा बाइंडिंग सैल ठेवले, तर काय होईल? वायर खाली पडू शकते किंवा शॉर्ट सर्किट होऊ शकते. त्यामुळे पोलवर चढून सुरक्षितपणे इन्सुलेटर कसा बसवायचा आणि कंडक्टर कसा घट्ट बांधायचा, हे आज आपण शिकणार आहोत.


## सादरीकरण — Demonstration

क्र. कृती (Doing) माहिती व सुरक्षितता (Telling) स्थळ सूचना
१ पोलवर शिडी लावा आणि सेफ्टी बेल्ट बांधा. काम सुरू करण्यापूर्वी शिडी आणि सेफ्टी बेल्ट तपासा. जवळच्या लाईन चालू असल्यास शटडाउन घ्या. पोल जवळ
२ कंडक्टरची लांबी मोजा आणि शॅकल इन्सुलेटर तपासा. कंडक्टरची लांबी = स्पॅनची लांबी + १ फूट सॅग (Sag). इन्सुलेटरवर कार्बन किंवा तडे नसावेत. जमिनीवर
३ पोलवर चढून शॅकल इन्सुलेटर 'C' क्लॅम्पने बसवा. शिडीवर चढताना गाईड रोप आणि स्पॅनर सेट सोबत ठेवा. हेल्परला शिडी पकडायला सांगा. पोलच्या टॉपला
४ ड्रॉ पुलीच्या सहाय्याने कंडक्टर वर ओढा. कंडक्टर ओढताना आधी दोन्ही टोकांचे कंडक्टर ओढा, मग मधले कंडक्टर ओढा. क्रॉस-आर्मवर
५ कंडक्टरला शॅकल इन्सुलेटरभोवती वळसा देऊन बाइंडिंग करा. बाइंडिंग घट्ट असावे, त्यात गॅप नसावा. कंडक्टरचे टोक मेन लाईनवर पिळा. क्रॉस-आर्मवर
६ पिन इन्सुलेटर क्रॉस-आर्मवर बसवा. पिन इन्सुलेटरच्या स्लॉटमध्ये किंवा बाजूच्या ग्रूव्हमध्ये कंडक्टर ठेवा. पोलवर
७ बाइंडिंग वायरने कंडक्टर पिन इन्सुलेटरला बांधा. बाइंडिंग वायर त्याच धातूची असावी ज्या धातूचा लाईन वायर आहे. दोन्ही बाजूंना १५ वेढे द्या. पोलवर
८ ५०० व्होल्टच्या मेगरने इन्सुलेशन रेझिस्टन्स तपासा. कंडक्टरमधील आणि कंडक्टर व अर्थमधील रेझिस्टन्स किमान १ MΩ असावा. जमिनीवर
९ जंपर कनेक्शन करण्यासाठी ॲल्युमिनियम टेप वापरा. ACSR कंडक्टर जिथे इन्सुलेटरला स्पर्श करतो तिथे फ्लॅट ॲल्युमिनियम टेप गुंडाळा. पोलवर
१० कंडक्टरची करंट कॅपेसिटी तपासण्यासाठी सर्किट जोडा. १० सेमी लांबीचा ३२ SWG कंडक्टर बॅटरी, ॲमीटर आणि रिओस्टॅटला सीरिजमध्ये जोडा. वर्क बेंचवर
११ रिओस्टॅट हळूहळू कमी करून कंडक्टर तुटेपर्यंत करंट वाढवा. कंडक्टर ज्या करंटला तुटतो, ती त्याची कमाल करंट कॅरींग कॅपेसिटी असते. वर्क बेंचवर

## फलक-लेखन

  • ग्राउंड क्लिअरन्स (Ground Clearance): लो आणि मिडियम व्होल्टेजसाठी किमान ४.५७२ मीटर.
  • मेगर चाचणी (Megger Test): ५००V मेगर वापरावा; किमान व्हॅल्यू १ MΩ असावी.
  • बाइंडिंग (Binding): बाइंडिंग वायर लाईन कंडक्टरच्या धातूचीच असावी (उदा. ॲल्युमिनियमसाठी ॲल्युमिनियम).
  • कंडक्टर लांबी: स्पॅन + १ फूट सॅग + बाइंडिंगसाठी वाढीव लांबी.
  • सुरक्षा: पोलवर काम करताना सेफ्टी बेल्ट अनिवार्य आहे.

## उपयोजन

१. प्रत्येक शिकाऊ उमेदवाराने पोलवर शॅकल आणि पिन इन्सुलेटर बसवण्याचा सराव करावा. २. प्रत्येकाने मेगर वापरून इन्सुलेशन रेझिस्टन्स मोजावा आणि टेबलमध्ये नोंद करावी. ३. ३२ SWG च्या कॉपर आणि ॲल्युमिनियम वायरची ब्रेकिंग करंट व्हॅल्यू मोजावी. ४. सबस्टेशनला भेट देऊन ट्रान्समिशन आणि डिस्ट्रिब्युशनचा सिंगल लाईन डायग्राम काढावा.


## तपासणी-यादी

१. [ ] सेफ्टी बेल्टचा वापर योग्य प्रकारे केला आहे का? २. [ ] इन्सुलेटर 'C' क्लॅम्पने घट्ट बसवला आहे का? ३. [ ] बाइंडिंग वायरचे १५ वेढे योग्य प्रकारे आणि घट्ट दिले आहेत का? ४. [ ] मेगर रीडिंग १ MΩ पेक्षा जास्त आहे का? ५. [ ] ओव्हरहेड लाईनचा ग्राउंड क्लिअरन्स ४.५७२ मीटर राखला आहे का? ६. [ ] कामाच्या शेवटी क्रॉस-आर्मवर कोणतेही साधन किंवा वायर शिल्लक राहिली नाही ना?


## प्रश्न

१. लो आणि मिडियम व्होल्टेज ओव्हरहेड कंडक्टरसाठी किमान ग्राउंड क्लिअरन्स किती असावा? उत्तर: किमान ४.५७२ मीटर.

२. इन्सुलेशन रेझिस्टन्स तपासण्यासाठी किती व्होल्टचा मेगर वापरावा? उत्तर: ५०० व्होल्टचा मेगर वापरावा.

३. मिडियम व्होल्टेज लाईन चार्ज करण्यासाठी किमान इन्सुलेशन रेझिस्टन्स किती असावा? उत्तर: किमान १ MΩ (एक मेगा-ओहम) किंवा त्यापेक्षा जास्त.

४. पिन इन्सुलेटरवर बाइंडिंग करताना किती वेढे (Turns) द्यावेत? उत्तर: दोन्ही बाजूंना सुमारे १५ वेढे द्यावेत.

५. बाइंडिंग वायर कोणत्या धातूची असावी? उत्तर: बाइंडिंग वायर ही लाईन वायर ज्या धातूची आहे, त्याच धातूची असावी.

६. कंडक्टरची लांबी मोजताना सॅग (Sag) साठी किती अतिरिक्त लांबी घेतली जाते? उत्तर: स्पॅनच्या लांबीमध्ये १ फूट सॅगसाठी अतिरिक्त लांबी घेतली जाते.

घरचा अभ्यास: तुमच्या परिसरातील ट्रान्समिशन लाईनमध्ये कोणते इन्सुलेटर वापरले आहेत याचे निरीक्षण करा आणि त्यांची यादी तयार करा.

Based on the DGT curriculum and NIMI books — for ITI trainees and instructors.