Free hand drawing — Electrician Year 1
Read and apply engineering drawing for different application in the field of work.
Syllabus
Professional Knowledge (Theory)
- Geometrical figures and blocks with dimension
- Transferring measurement from the given object to the free hand sketches.
- Free hand drawing of hand tools.
For Trainees — Notebook Notes
इलेक्ट्रीशियन (Electrician) - प्रथम वर्ष
इंजिनिअरिंग ड्रॉइंग (Engineering Drawing)
टॉपिक: फ्री हँड ड्रॉइंग (Free hand drawing)
उद्दिष्टे
- दिलेल्या वस्तूवरून फ्री हँड स्केचमध्ये मोजमाप स्थानांतरित (Transferring measurement) करणे.
- डायमेंशनसह भौमितिक आकृत्या (Geometrical figures) आणि ब्लॉक्सचे फ्री हँड ड्रॉइंग तयार करणे.
- इलेक्ट्रीशियन व्यवसायातील हात हत्यारांचे (Hand tools) फ्री हँड ड्रॉइंग काढणे.
परिचय / व्याख्या
इलेक्ट्रीशियन व्यवसायात इंजिनिअरिंग ड्रॉइंगचा (Engineering Drawing) वापर विविध कामांमध्ये केला जातो. फ्री हँड ड्रॉइंग (Free hand drawing) म्हणजे कोणत्याही ड्रॉइंग उपकरणांचा थेट वापर न करता हाताने रेखाटलेले स्केच होय. यामध्ये दिलेल्या वस्तूवरून स्केचवर मोजमाप स्थानांतरित करणे, भौमितिक आकृत्या व ब्लॉक्स डायमेंशनसह काढणे आणि हात हत्यारांचे फ्री हँड स्केच काढणे समाविष्ट आहे.
मुख्य मुद्दे
डायमेंशनसह भौमितिक आकृत्या आणि ब्लॉक्स (Geometrical figures and blocks with dimension)
- फ्री हँड ड्रॉइंगमध्ये विविध भौमितिक आकृत्या (Geometrical figures) जसे की कोन (Angle), त्रिकोण (Triangle), वर्तुळ (Circle), आयत (Rectangle), चौरस (Square), आणि समांतरभुज चौकोन (Parallelogram) यांचा समावेश होतो.
- या आकृत्या आणि ब्लॉक्स स्पष्ट समजण्यासाठी योग्य डायमेंशनसह (Dimensions) रेखाटले जातात.
- लेटरिंग (Lettering) आणि नंबरिंग (Numbering) साठी 'सिंगल स्ट्रोक' (Single Stroke) पद्धत वापरली जाते.
दिलेल्या वस्तूवरून फ्री हँड स्केचमध्ये मोजमाप स्थानांतरित करणे (Transferring measurement from the given object to the free hand sketches)
- प्रत्यक्ष वस्तूचे (Object) मोजमाप घेऊन ते फ्री हँड स्केचवर दर्शवले जाते.
- वस्तूचे आकारमान आणि विविध भाग स्केचवर व्यवस्थित दाखवले जातात.
- मोजमाप दर्शवण्यासाठी डायमेंशनिंग सराव (Dimensioning practice) आणि विविध प्रकारच्या बाणांच्या टोकांचा (Types of arrow head) वापर केला जातो.
हात हत्यारांचे फ्री हँड ड्रॉइंग (Free hand drawing of hand tools)
- इलेक्ट्रीशियन व्यवसायात वापरल्या जाणाऱ्या विविध हात हत्यारांचे (Hand tools) फ्री हँड स्केच काढले जाते.
- व्यवसायाशी संबंधित विविध इलेक्ट्रिकल चिन्हे (Electrical symbols) समजून घेणे आणि वापरणे समाविष्ट आहे.
- यासोबतच इलेक्ट्रिकल सर्किट डायग्राम (Electrical Circuit Diagram) आणि लेआउट ड्रॉइंग (Layout drawing) वाचणे हा ड्रॉइंगचा भाग आहे.
आकृती
आकृती: भौमितिक आकृत्या, ब्लॉक्स आणि हात हत्यारांचे फ्री हँड स्केच
- वर्णन:
- भौमितिक आकृत्या (Geometrical figures): कोन (Angle), त्रिकोण (Triangle), वर्तुळ (Circle), आयत (Rectangle), चौरस (Square), आणि समांतरभुज चौकोन (Parallelogram).
- डायमेंशनसह ब्लॉक्स: विविध भौमितिक ब्लॉक्स, डायमेंशन रेषा (Dimension lines) आणि बाणाची टोके (Arrow heads).
- हात हत्यारे (Hand tools): इलेक्ट्रीशियन व्यवसायातील विविध हात हत्यारांचे रेखाटलेले फ्री हँड स्केच.
सूत्रे व उदाहरणे
(स्रोत मजकुरात या घटकासाठी कोणतीही सूत्रे किंवा उदाहरणे दिलेली नाहीत.)
सुरक्षितता
(स्रोत मजकुरात या घटकासाठी विशिष्ट सुरक्षितता नियम दिलेले नाहीत.)
लक्षात ठेवा
- फ्री हँड ड्रॉइंग हा इंजिनिअरिंग ड्रॉइंगचा महत्त्वाचा घटक आहे.
- डायमेंशनसह भौमितिक आकृत्या आणि ब्लॉक्स काढण्याचा सराव केला जातो.
- दिलेल्या वस्तूवरून मोजमाप फ्री हँड स्केचमध्ये अचूक स्थानांतरित केले जाते.
- लेटरिंग आणि नंबरिंगसाठी सिंगल स्ट्रोक (Single Stroke) पद्धत वापरतात.
- डायमेंशन दर्शवण्यासाठी योग्य ॲरो हेड (Arrow head) वापरले जातात.
- ट्रेडशी संबंधित विविध हात हत्यारांचे (Hand tools) फ्री हँड स्केच काढले जाते.
- यात इलेक्ट्रिकल चिन्हे (Electrical symbols) आणि सर्किट डायग्राम वाचणे समाविष्ट आहे.
प्रश्नोत्तरे
प्र. १. इंजिनिअरिंग ड्रॉइंगमध्ये फ्री हँड ड्रॉइंगचे मुख्य घटक कोणते आहेत? उत्तर: डायमेंशनसह भौमितिक आकृत्या व ब्लॉक्स काढणे, दिलेल्या वस्तूवरून फ्री हँड स्केचमध्ये मोजमाप स्थानांतरित करणे आणि हात हत्यारांचे फ्री हँड ड्रॉइंग काढणे हे मुख्य घटक आहेत.
प्र. २. फ्री हँड ड्रॉइंगमध्ये कोणत्या भौमितिक आकृत्यांचा (Geometrical figures) समावेश होतो? उत्तर: कोन (Angle), त्रिकोण (Triangle), वर्तुळ (Circle), आयत (Rectangle), चौरस (Square) आणि समांतरभुज चौकोन (Parallelogram) यांचा समावेश होतो.
प्र. ३. दिलेल्या वस्तूवरून मोजमाप स्थानांतरित करणे (Transferring measurement) म्हणजे काय? उत्तर: प्रत्यक्ष वस्तूचे मोजमाप घेऊन ते फ्री हँड स्केचवर अचूक डायमेंशनसह दर्शवणे म्हणजे मोजमाप स्थानांतरित करणे होय.
प्र. ४. इंजिनिअरिंग ड्रॉइंगमध्ये लेटरिंग आणि नंबरिंगसाठी कोणती पद्धत वापरली जाते? उत्तर: लेटरिंग आणि नंबरिंगसाठी 'सिंगल स्ट्रोक' (Single Stroke) पद्धत वापरली जाते.
प्र. ५. फ्री हँड ड्रॉइंगमध्ये मोजमाप दाखवण्यासाठी कशाचा वापर केला जातो? उत्तर: मोजमाप दाखवण्यासाठी डायमेंशनिंग सराव आणि विविध प्रकारच्या बाणांच्या टोकांचा (Types of arrow head) वापर केला जातो.
प्र. ६. फ्री हँड ड्रॉइंगअंतर्गत कोणत्या प्रकारच्या हत्यारांचे स्केच काढले जाते? उत्तर: इलेक्ट्रीशियन व्यवसायात वापरल्या जाणाऱ्या विविध हात हत्यारांचे (Hand tools) फ्री हँड स्केच काढले जाते.
प्र. ७. इंजिनिअरिंग ड्रॉइंगच्या अभ्यासक्रमात इलेक्ट्रिकलशी संबंधित कोणते सांकेतिक घटक समाविष्ट आहेत? उत्तर: विविध इलेक्ट्रिकल चिन्हे (Electrical symbols), इलेक्ट्रिकल सर्किट डायग्राम आणि लेआउट डायग्राम वाचणे समाविष्ट आहे.
प्र. ८. DGT CTS इलेक्ट्रीशियन प्रथम वर्षासाठी इंजिनिअरिंग ड्रॉइंग (ED) चा कालावधी किती आहे? उत्तर: इंजिनिअरिंग ड्रॉइंग (ED) विषयासाठी प्रथम वर्षात एकूण ३० तासांचा (30 Hrs.) कालावधी दिलेला आहे.
For Instructors — Teaching Notes
अध्यापन नोंद (Teaching Notes) - इलेक्ट्रीशियन (Electrician)
ट्रेड: इलेक्ट्रीशियन (Electrician)
वर्ष: प्रथम वर्ष (1st Year)
विषय: इंजिनिअरिंग ड्रॉइंग (Engineering Drawing)
मॉड्यूल (LO 12): Read and apply engineering drawing for different application in the field of work.
टॉपिक: फ्री हँड ड्रॉइंग (Free hand drawing)
उद्दिष्टे
या पाठाच्या शेवटी प्रशिक्षणार्थी खालील गोष्टी करण्यास सक्षम होतील:
१. दिलेल्या डायमेंशननुसार विविध भौमितिक आकृत्या (Angle, Triangle, Circle, Rectangle, Square, Parallelogram) आणि ब्लॉक्सचे अचूक फ्री हँड स्केच काढणे.
२. वर्कशॉपमधील प्रत्यक्ष वस्तूवरून (Given object) मोजमाप घेऊन ते फ्री हँड स्केचमध्ये स्थानांतरित (Transferring measurement) करणे.
३. इलेक्ट्रीशियन व्यवसायातील विविध हात हत्यारांचे (Hand tools) अचूक स्पेसिफिकेशन व प्रमाणासह फ्री हँड ड्रॉइंग काढणे.
प्रेरणा (तयारी व प्रेरणा - ५ मिनिटे)
- पूर्वज्ञान (Prior Knowledge): प्रशिक्षणार्थींना मूलभूत भौमितिक आकृत्या (कोन, त्रिकोण, वर्तुळ, आयत, चौरस) आणि वर्कशॉपमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या मूलभूत हात हत्यारांची (उदा. Combination Plier, Screwdriver, Hammer, Steel Rule) प्राथमिक माहिती आहे.
- प्रेरक प्रश्न / वर्कशॉप परिस्थिती (Motivating Question / Workshop Situation):
"वर्कशॉपमध्ये किंवा साईटवर काम करताना जर एखादे विशिष्ट हँड टूल किंवा कॉम्पोनंट तातडीने बनवून घ्यायचे असेल किंवा सप्लायरकडून मागवायचे असेल आणि तुमच्याकडे टी-स्क्वेअर किंवा कंपाससारखी ड्रॉइंग साधने उपलब्ध नसतील, तर तुम्ही त्याचे अचूक मोजमाप आणि रचना दुसऱ्या व्यक्तीला कशी दाखवाल?"
सादरीकरण (सादरीकरण - ३५ मिनिटे)
१. डायमेंशनसह भौमितिक आकृत्या आणि ब्लॉक्सचे फ्री हँड ड्रॉइंग (Free Hand Drawing of Geometrical Figures and Blocks with Dimension)
फ्री हँड ड्रॉइंग म्हणजे कोणत्याही ड्रॉइंग इन्स्ट्रुमेंट्सचा (उदा. टी-स्क्वेअर, कंपास किंवा स्केल) वापर न करता केवळ पेन्सिल, रबर आणि कागदाचा वापर करून काढलेले स्केच होय. इलेक्ट्रीशियन व्यवसायात विविध कॉम्पोनंट्स, जॉब ब्लॉक्स आणि भौमितिक रचना समजून घेण्यासाठी फ्री हँड स्केचिंग अत्यंत महत्त्वाचे आहे. यामध्ये Angle (कोन), Triangle (त्रिकोण), Circle (वर्तुळ), Rectangle (आयत), Square (चौरस), Parallelogram (समांतरभुज चौकोन) आणि ३D ब्लॉक्सचे मोफत हाताने स्केच तयार केले जाते. फ्री हँड ड्रॉइंग करताना वस्तूचे योग्य प्रमाण (Proportion) आणि अचूक डायमेंशनिंग पाळणे आवश्यक असते. यामध्ये लाईन्स सरळ, स्पष्ट आणि योग्य जाडीच्या असणे गरजेचे आहे. वर्कशॉपमध्ये लेआउट प्लॅन किंवा पार्ट स्केच तयार करताना भौमितिक आकृत्यांचे फ्री हँड ड्रॉइंग पायाभूत भूमिका बजावते. सिंगल स्ट्रोक लेटरिंग आणि नंबरिंगचा वापर करून या आकृत्यांना डायमेंशन्स दिले जातात. योग्य सरावाने फ्री हँड स्केचिंगमधील अचूकता आणि वेग वाढतो.
वर्कशॉप उदाहरण: वर्कशॉपमध्ये लाकडी किंवा पीव्हीसी बोर्ड कटआऊट तयार करताना प्रथम आयताकृती किंवा चौरसाकृती फ्री हँड स्केच काढून त्यावर लांबी व रुंदीची मोजमापे लिहिली जातात.
| भौमितिक आकृती / घटकाचे नाव | सोर्समधील प्रकार व तपशील (Specifications from Source) |
|---|---|
| Angle | विविध कोनांचे फ्री हँड स्केच |
| Triangle | तीन बाजूंच्या भौमितिक आकृत्या |
| Circle | वर्तुळाकार भौमितिक आकृती |
| Rectangle | समोरासमोरील बाजू समान असलेल्या आकृत्या |
| Square | चारही बाजू समान असलेल्या आकृत्या |
| Parallelogram | समांतर बाजू असलेल्या आकृत्या |
| Dimensioning Practice | Types of arrow head (बाणांच्या टोकांचे प्रकार) |
| Lettering & Numbering | Single Stroke (सिंगल स्ट्रोक अक्षरे व अंक) |
- सुरक्षितता सूचना: पेन्सिलचे टोक अती टोकदार ठेवू नका जेणेकरून कागद फाटणार नाही, आणि मोजमाप दाखवताना स्पष्ट आणि स्वच्छ रेषांचा वापर करा.
- सामान्य चुका: स्केलिंग न वापरता काढताना रेषा वळणे, वर्तुळ लंबगोलाकार होणे, आणि ॲरो हेड (Arrow heads) अयोग्य प्रमाणात काढणे.
आकृती: Angle, Triangle, Circle, Rectangle, Square, Parallelogram आणि ३D ब्लॉक्सचे फ्री हँड स्केच, एरो हेडसह (Types of arrow head) आणि सिंगल स्ट्रोक लेटरिंग/नंबरिंगसह डायमेंशन्स.
महत्त्व: इंजिनिअरिंग ड्रॉइंगचा पाया; इन्स्ट्रुमेंट्सशिवाय त्वरित कल्पनाशक्ती कागदावर उतरवण्यासाठी वापरले जाते.
कसे काढावे:
- कागदावर हलक्या हाताने संदर्भ रेषा (Reference lines) आखा.
- पेन्सिलच्या साहाय्याने एकाच स्ट्रोकमध्ये सरळ रेषा किंवा वर्तुळाचे वळण फ्री हँड काढा.
- आकृतीचा मुख्य आकार (Outline) गडद पेन्सिलने स्पष्ट करा.
- आकृतीभोवती एक्स्टेंशन लाईन्स आणि डायमेंशन लाईन्स काढा.
- ३:१ प्रमाणात Arrow heads काढून Single stroke lettering व numbering चा वापर करून अचूक मोजमापे लिहा.
सामान्य चुका: रेषा वारंवार ओढणे (overwriting), ॲरो हेड खूप मोठे किंवा उघडे काढणे, आणि प्रमाणाबाहेर आकृती काढणे.
२. दिलेल्या वस्तूवरून फ्री हँड स्केचमध्ये मोजमाप स्थानांतरित करणे (Transferring Measurement from Given Object to Free Hand Sketches)
प्रत्यक्ष वस्तूवरून (Given object) मोजमाप घेऊन त्याचे फ्री हँड स्केचमध्ये रूपांतर करणे हे तंत्रज्ञासाठी अत्यंत आवश्यक कौशल्य आहे. वर्कशॉपमध्ये उपलब्ध असलेल्या पार्ट, ब्लॉक किंवा टूलचे मोजमाप स्टील रूल (Steel Rule Graduated both in Metric and English Unit - precision 1/4th mm), आऊटसाइड कॅलिपर (Outside Calliper 150 mm spring type), इनसाइड कॅलिपर (Inside Calliper 150 mm spring type), किंवा मायक्रोमीटर (Outside Micrometer 0-25 mm) या साहित्यांच्या मदतीने घेतले जाते. मोजलेले मोजमाप तात्काळ कागदावर काढलेल्या फ्री हँड स्केचवर योग्य ठिकाणी डायमेंशन लाईन आणि एक्स्टेंशन लाईनच्या मदतीने स्थानांतरित केले जाते. हे करताना वस्तूचे सर्व भाग जसे की लांबी, रुंदी, जाडी, व्यास (Diameter) आणि छिद्रांचे अंतर अचूकपणे नोंदवले जातात. या प्रक्रियेमुळे जुन्या किंवा खराब झालेल्या भागाचा नवीन नमुना तयार करणे किंवा रिप्लेसमेंट पार्ट मागवणे सोपे होते. फ्री हँड स्केचमध्ये वस्तूचा खरा आकार आणि गुणोत्तर (Proportion) राखणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. मोजमापे आंतरराष्ट्रीय मानकांनुसार (Metric unit - mm) स्पष्टपणे लिहावी लागतात.
वर्कशॉप उदाहरण: वर्कशॉपमधील एका मेटल स्टेप ब्लॉकचे स्टील रूलने (precision 1/4th mm) लांबी, रुंदी व जाडी मोजून कागदावरील स्केचवर डायमेंशन्स दाखवणे.
| मोजमाप साधने (Measuring Instruments) | सोर्सनुसार स्पेसिफिकेशन (Specification from Source) |
|---|---|
| Steel Rule | Graduated both in Metric and English Unit, 300 mm with precision of 1/4th mm |
| Measuring Steel Tape | 5 meters |
| Outside Calliper | 150 mm spring type |
| Inside Calliper | 150 mm spring type |
| Divider | 150 mm spring type |
| Outside Micrometer | 0 - 25 mm least count 0.01mm |
| Wire Gauge (SWG) | Metric / Imperial stainless steel |
- सुरक्षितता सूचना: मोजमाप घेताना प्रत्यक्ष साहित्याला किंवा कॅलिपरला इजा होणार नाही याची काळजी घ्या; कॅलिपर जबरदस्तीने वस्तूवर दाबू नका.
- सामान्य चुका: मोजमाप घेताना चुकून सेमी ऐवजी मिमी नोंदवणे किंवा स्केचवर एक्स्टेंशन लाईन्स न दाखवता थेट आकृतीवरच मोजमापे लिहिणे.
आकृती: दिलेल्या वस्तूचे (उदा. स्टेप ब्लॉक किंवा मेटल कॉम्पोनंट) फ्री हँड स्केच ज्यावर एक्स्टेंशन लाईन्स, डायमेंशन लाईन्स, एरो हेड्स आणि मोजमापे (mm मध्ये) दर्शवली आहेत.
महत्त्व: वर्कशॉपमधील प्रत्यक्ष वस्तूचे रिव्हर्स इंजिनिअरिंग किंवा दुरुस्ती करताना ड्रॉइंग तयार करण्यासाठी वापर.
कसे काढावे:
- दिलेल्या वस्तूचे (Given object) दृश्य अवलोकन करून त्याचा मूलभूत आकार ओळखा.
- कागदावर वस्तूचे मोफत हाताने (Free hand) आऊटलाईन स्केच काढा.
- स्टील रूल किंवा कॅलिपरच्या साहाय्याने वस्तूची लांबी, रुंदी, उंची व इतर मोजमापे मोजा.
- स्केचवर आवश्यक त्या ठिकाणी एक्स्टेंशन लाईन्स (Extension lines) काढा.
- एरो हेडसह डायमेंशन लाईन (Dimension lines) काढून मोजलेली मूल्ये स्पष्ट अक्षरात लिहा.
सामान्य चुका: मोजमाप घेताना कॅलिपरची चुकीची वाचन पद्धत, एक्स्टेंशन लाईन्स आकृतीला स्पर्श करणे, आणि युनिट (mm) न दर्शवणे.
३. हात हत्यारांचे फ्री हँड ड्रॉइंग (Free Hand Drawing of Hand Tools)
इलेक्ट्रीशियन ट्रेडमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या विविध हात हत्यारांचे (Hand tools) अचूक फ्री हँड स्केच काढणे ही ड्रॉइंगमधील एक महत्त्वाची कृती आहे. यामध्ये कटिंग टूल्स, स्ट्रिपिंग टूल्स, हॅमर, स्क्रू ड्रायव्हर्स, प्लायर्स आणि टेस्टिंग टूल्सचा समावेश होतो. प्रत्येक टूलचे विशिष्ट भाग जसे की इंस्युलेटेड हँडल, जॉ (Jaw), ब्लेड, पीन (Peen), फेरूल (Ferrule) आणि टीप (Tip) योग्य प्रमाणासह स्केचमध्ये दर्शवावे लागतात. टूलचे ड्रॉइंग काढताना सोर्समधील अधिकृत स्पेसिफिकेशन्स (उदा. Combination Plier 200 mm, Neon Tester 500 V, Hammer ball peen 500 grams) विचारात घेतले जातात. फ्री हँड ड्रॉइंग करताना इन्स्ट्रुमेंट्स न वापरता हँड टूलचा वास्तविक आकार स्पष्टपणे दिसणे आवश्यक आहे. टूलच्या वेगवेगळ्या भागांना नावे (Labeling) देण्यासाठी सिंगल स्ट्रोक लेटरिंगचा वापर केला जातो. वर्कशॉपमध्ये टूलची ओळख पटवण्यासाठी आणि टूल मेंटेनन्स शीट तयार करण्यासाठी हे फ्री हँड स्केच अत्यंत उपयुक्त ठरते.
वर्कशॉप उदाहरण: इलेक्ट्रीशियन वर्कशॉपमधील Combination Plier Insulated 200 mm चे फ्री हँड स्केच काढून त्याचे Insulated handle, Pivot, Cutter आणि Jaws ही नावे दाखवणे.
| हात हत्याराचे नाव (Hand Tool Name) | सोर्सनुसार स्पेसिफिकेशन (Specifications from Annexure-I) |
|---|---|
| Combination Plier Insulated | 200 mm |
| Screwdriver Insulated | 4 mm x 150 mm, Diamond Head / 6 mm x 150 mm |
| Electrician Screwdriver thin stem insulated handle | 4 mm x 100 mm / 4 mm x 250 mm |
| Heavy Duty Screwdriver insulated | 5 mm x 200 mm |
| Punch Centre | 9 mm X 150 mm |
| Knife Double Bladed Electrician | 100 mm |
| Neon Tester | 500 V |
| Steel Rule Graduated Metric & English | 300 mm with precision of 1/4th mm |
| Hammer, cross peen with handle | 250 grams |
| Hammer, ball peen with handle | 500 grams |
| Pincer | 150 mm |
| C- Clamp | 200 mm and 100 mm |
| Spanner Adjustable drop forged, SS | 150 mm & 300mm |
| Chisel Cold | 25 mm x 200 mm |
| Chisel firmer with wooden Handle | 6 mm x 200 mm |
| Pipe vice Cast Iron with hardened jaw | 100 mm |
| Wire Cutter and Stripper | 150 mm |
| Crimping Tool | 1.5 sq mm to 16 sq mm / 16 sq mm to 95 sq mm |
| Hacksaw frame | Adjustable 300 mm / Fixed 150 mm |
| Try Square | 150 mm blade |
| Pliers long nose insulated | 150 mm |
| Pliers flat nose insulated | 200 mm |
| Pliers round nose insulated | 100 mm |
- सुरक्षितता सूचना: टूलचे स्केच काढताना इंस्युलेटेड ग्रिप किंवा हँडल स्पष्टपणे दर्शवा जेणेकरून इलेक्ट्रिकल सेफ्टीची जाणीव राहील.
- सामान्य चुका: प्लायरचे जॉ आणि हँडल यांचे प्रमाण बिघडणे, हॅमरच्या पीनचा (Ball peen / Cross peen) आकार चुकणे, स्क्रू ड्रायव्हरचा स्टेम आणि हँडल अयोग्य जोडणे.
आकृती: मुख्य इलेक्ट्रीशियन हँड टूल्सचे स्केच (Combination Plier Insulated 200 mm, Neon Tester 500 V, Ball Peen Hammer 500 g, Screwdriver 6 mm x 150 mm, Try Square 150 mm blade) भागांच्या नावासह.
महत्त्व: टूल्सची रचना, भाग आणि टूल लिस्टिंग/मेंटेनन्ससाठी मोफत हाताने स्केच तयार करणे.
कसे काढावे:
- हँड टूलचा मध्यवर्ती अक्ष (Center line) हलक्या पेन्सिलने आखा.
- टूलच्या हँडल आणि वर्किंग हेडचे मुख्य प्रमाण (Proportion) निश्चित करा.
- टूलचा बाह्य आकार (Outline) फ्री हँड पेन्सिल स्ट्रोकने काढा.
- ग्रिप, इंस्युलेशन, जॉ, पीन इत्यादी तपशील (Details) स्पष्ट करा.
- ॲरो लाईन्स जोडून सिंगल स्ट्रोक अक्षरांमध्ये टूलच्या भागांची नावे व मोजमापे लिहा.
सामान्य चुका: टूलचे दोन्ही भाग असमान किंवा अयोग्य प्रमाणात काढणे, इंस्युलेटेड भागाचे कोटिंग न दर्शवणे, आणि टूलची नावे अस्पष्ट लिहिणे.
फलक-लेखन (Board Work)
- विषय: इंजिनिअरिंग ड्रॉइंग | टॉपिक: फ्री हँड ड्रॉइंग (Free hand drawing)
- भौमितिक आकृत्या: Angle, Triangle, Circle, Rectangle, Square, Parallelogram.
- मोजमाप साधने: Steel Rule (300 mm, precision 1/4 mm), Outside Calliper (150 mm), Outside Micrometer (0-25 mm).
- टूल स्पेसिफिकेशन्स (Annexure-I):
- Combination Plier Insulated: 200 mm
- Screwdriver Insulated: 4 mm x 150 mm / 6 mm x 150 mm
- Neon Tester: 500 V
- Hammer, Ball Peen: 500 grams | Hammer, Cross Peen: 250 grams
- Punch Centre: 9 mm x 150 mm
- Wire Cutter and Stripper: 150 mm
- Try Square: 150 mm blade
उपयोजन (उपयोजन - १० मिनिटे)
प्रशिक्षणार्थी स्वतः खालील कृती करतील:
१. ड्रॉइंग शीटवर कोणत्याही इन्स्ट्रुमेंटशिवाय फ्री हँड पद्धतीने Rectangle, Square, Circle आणि Parallelogram काढतील व एरो हेड्ससह डायमेंशन देतील.
२. वर्कशॉपमधील दिलेल्या साहित्यावरून (उदा. Steel Rule ने मोजून) ३D ब्लॉकचे फ्री हँड स्केच काढून मोजमाप स्थानांतरित करतील.
३. Combination Plier Insulated (200 mm) आणि Ball Peen Hammer (500 grams) चे अचूक प्रमाणातील फ्री हँड स्केच काढून भागांना नावे देतील.
प्रश्न (चाचणी - १० मिनिटे)
प्र. १. फ्री हँड ड्रॉइंग म्हणजे काय?
उत्तर: कोणत्याही ड्रॉइंग इन्स्ट्रुमेंट्सचा (उदा. टी-स्क्वेअर, स्केल, कंपास) वापर न करता केवळ पेन्सिल आणि कागदाच्या साहाय्याने मोफत हाताने काढलेल्या स्केचला फ्री हँड ड्रॉइंग म्हणतात.
प्र. २. सोर्सनुसार स्टील रूलचे (Steel Rule) स्पेसिफिकेशन आणि प्रिसिजन (Precision) काय आहे?
उत्तर: सोर्सनुसार Steel Rule Graduated both in Metric and English Unit चे स्पेसिफिकेशन ३०० mm असून तिचे प्रिसिजन १/४th mm आहे.
प्र. ३. इलेक्ट्रीशियन व्यवसायातील इन्सुलेटेड कॉम्बिनेशन प्लायरचे (Combination Plier Insulated) सोर्सनुसार काय स्पेसिफिकेशन आहे?
उत्तर: इन्सुलेटेड कॉम्बिनेशन प्लायरचे स्पेसिफिकेशन २०० mm आहे.
प्र. ४. सोर्सनुसार नेऑन टेस्टर (Neon Tester) चे व्होल्टेज रेटिंग काय दिले आहे?
उत्तर: नेऑन टेस्टरचे व्होल्टेज रेटिंग ५०० V आहे.
प्र. ५. हॅमरचे (Hammer) सोर्सनुसार कोणते दोन प्रकार आणि ग्रॅम वजने दिली आहेत?
उत्तर: १) Hammer, cross peen with handle - २५० grams, २) Hammer, ball peen with handle - ५०० grams.
प्र. ६. सेंटर पंच (Punch Centre) चे सोर्समध्ये दिलेले स्पेसिफिकेशन काय आहे?
उत्तर: सेंटर पंचचे स्पेसिफिकेशन ९ mm X १५० mm आहे.
प्र. ७. दिलेल्या प्रत्यक्ष वस्तूवरून फ्री हँड स्केचमध्ये मोजमाप स्थानांतरित (Transferring measurement) करताना कोणत्या साहित्यांचा वापर केला जातो आणि मोजमाप दर्शवण्यासाठी कोणत्या लाईन्स काढल्या जातात?
उत्तर: मोजमाप घेण्यासाठी Steel Rule (300 mm, precision 1/4th mm), Outside Calliper (150 mm spring type), Inside Calliper (150 mm spring type) इत्यादी साहित्यांचा वापर केला जातो. स्केचवर मोजमाप दर्शवण्यासाठी Extension lines, Arrow heads सह Dimension lines आणि Single stroke numbering चा वापर करून मोजमाप स्थानांतरित केले जाते.
प्र. ८. ट्राय स्क्वेअर (Try Square) चे सोर्सनुसार स्पेसिफिकेशन काय आहे?
उत्तर: ट्राय स्क्वेअरचे स्पेसिफिकेशन १५० mm ब्लेड (150 mm blade) असे आहे.
गृहपाठ
१. तुमच्या स्केच बुकमध्ये खालील हँड टूल्सचे फ्री हँड स्केच काढून सर्व भागांना सिंगल स्ट्रोक लेटरिंगमध्ये नावे द्या:
a) Combination Plier Insulated (200 mm)
b) Screwdriver Insulated (6 mm x 150 mm)
c) Hammer, ball peen with handle (500 grams)
२. वर्कशॉपमधील एका लाकडी किंवा मेटल ब्लॉकचे मोजमाप स्टील रूलने घेऊन त्याचे फ्री हँड स्केच ३:१ ॲरो हेड आणि डायमेंशन लाईन्ससह तयार करा.
Based on the DGT curriculum and NIMI books — for ITI trainees and instructors.