Home / Magnetism, Electromagnetism, Induction and Capacitors — Electrician Year 1
Magnetism, Electromagnetism, Induction and Capacitors — Electrician Year 1
Updated 15 Nov 2026 ·
Electrician Year 1 Trade Practical & Trade Theory LO 3 P 160 / T 35 hrs
Verify characteristics of electrical and magnetic circuits.
Syllabus
Professional Skills (Practical)
- Determine the poles and plot the field of a magnet bar.
- Wind a solenoid and determine the magnetic effect of electric current.
- Determine direction of induced emf and current.
- Practice on generation of mutually induced emf.
- Measure the resistance, impedance and determine inductance of choke coils in different combinations.
- Identify various types of capacitors, charging / discharging and testing.
- Group the given capacitors to get the required capacity and voltage rating.
Professional Knowledge (Theory)
- Magnetic terms, magnetic materials and properties of magnet.
- Principles and laws of electro-magnetism.
- Self and mutually induced EMFs.
- Electrostatics: Capacitor- Different types, functions, grouping and uses.
For Trainees — Job Sheet
जॉब क्र.: 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44 वेळ:
उद्दिष्टे
- कायमस्वरूपी बार मॅग्नेटची पोलॅरिटी (ध्रुव) निश्चित करणे.
- दिलेल्या बार मॅग्नेटचे चुंबकीय क्षेत्र (magnetic field) आणि चुंबकीय रेषा (magnetic lines) कंपास नीडल आणि लोखंडी कीसच्या (iron filings) साहाय्याने ट्रॅक/प्लॉट करणे.
- बॉबिन तयार करणे, योग्य वायर निवडून सोलेनॉईडची वाइंडिंग करणे आणि सोलेनॉईडची पुलिंग स्ट्रेंथ (pulling strength) निश्चित करणे.
- सर्किटमध्ये प्रेरित झालेले e.m.f आणि प्रेरित e.m.f मुळे निर्माण होणाऱ्या करंटची दिशा निश्चित करणे.
- दोन संचांची वाइंडिंग असलेला सोलेनॉईड तयार करून प्रायमरी आणि सेकंदरी वाइंडिंग करणे व सेकंदरी वाइंडिंगमधील प्रेरित व्होल्टेज मोजणे.
- निरनिराळ्या कॉम्बिनेशन्समध्ये चोक कॉईलचा रेझिस्टन्स, AC सर्किटमधील इम्पीडन्स (impedance) व्होल्टमीटर व अमीटरने मोजणे आणि इंडक्टन्स निश्चित करणे.
- प्रत्यक्ष निरीक्षणाने कॅपेसिटरचे प्रकार, त्यांची व्हॅल्यू व व्होल्टेज रेटिंग ओळखणे.
- DC सप्लायद्वारे कॅपेसिटरचे इन्सुलेशन, लिकेज, चार्जिंग आणि डिस्चार्जिंग टेस्ट करणे.
कच्चा माल (material and stock size)
- M.S. बार 12 x 6 x 100 mm - 1 No.
- धागा (Tensionless thread) - 1 m
- लोखंडाचा कीस (Iron filings) - 25 gms / 50 gms
- लोखंडी खिळे (Iron nails) - 25 gms
- ॲल्युमिनियम वायर (Aluminium wire) - काही तुकडे
- कॉपर वायर (Copper wire) - काही तुकडे
- कॉटन थ्रेड स्लीव्ह, लाकडाचे तुकडे (Wood chips), पेपर पिन्स
- इनॅमल्ड कॉपर वायर 16 SWG - 50 cm
- सुपर इनॅमल्ड कॉपर वायर 22 SWG - 50 m, 25 m
- PVC इन्सुलेटेड केबल 4 sq.mm 250V ग्रेड - 4 m
- बेअर कॉपर वायर 4 sq.mm - 1 m
- PVC पाईप 25 mm बाहेरचा व्यास, 100 mm लांब - 1 piece
- PVC वॉशर 25 mm आतील व्यास, 50 mm बाहेरचा व्यास - 2 Nos.
- कार्डबोर्ड A4 (R 48) साईझ - 1 No.
- ट्रान्सपरंट प्लास्टिक शीट A4 साईझ, 3 mm जाड / छिद्र असलेली PVC ट्रान्सपरंट शीट (4" x 3", 100 x 75 mm) - 1 No.
- PVC सॅडल्स 50 mm - 2 Nos.
- T W प्लँक (लाकडी बोर्ड) 150 mm x 300 mm - 1 No.
- एका टोकाला हुक असलेला सॉफ्ट आयर्न पीस 22 mm व्यास, 75 mm लांब - 1 No.
- DPST नाईफ स्विच 16A/250V - 1 No., SPST नाईफ स्विच 16A/250V - 1 No., SPT स्विच 6A 250V - 1 No., SPDT स्विच 16A 250V - 1 No.
- टर्मिनल पोस्ट 16A - 2 Nos., 4-वे टर्मिनल पॅड - 1 No., 2-वे पोर्सिलेन कनेक्टर्स 32A - 2 Nos.
- बैरेटर रेझिस्टर (Barrator resistor) 0.48 ohms 250W - 1 No.
- ॲडेसिव्ह टेप, ॲडेसिव्ह पेस्ट, PVC/Empire स्लीव्ह 2 mm
- कनेक्टिंग लेड्स / वायर्स - आवश्यकतेनुसार
- सपोर्टिंग स्टँड - 1 pair
- वूंड चोक (सोलेनॉईड कॉईल) - 2 Nos., ट्यूब लाईट चोक 40W, 240V - 2 Nos.
- विविध प्रकारचे कॅपेसिटर्स (Paper, Mica, Electrolytic, Mylar, Tantalum, Variable air core व Mica) - आवश्यकतेनुसार
टूल्स अँड इक्विपमेंट्स
- कॉम्बिनेशन प्लायर्स 150 mm - 1 No.
- स्क्रू ड्रायव्हर 100 mm - 1 No.
- स्क्रू ड्रायव्हर 150 mm (3 mm ब्लेड) - 1 No.
- बार मॅग्नेट 12 x 6 x 100 mm - 2 Nos., 4" - 1 No., 100 mm - 1 No.
- मॅग्नेटिक कंपास 10 mm व्यास - 1 No., 12 mm व्यास - 8 Nos.
- रिओस्टॅट 10 Ohms, 20A - 1 No.
- पोटेन्शिओमीटर / पोटेंशियल डिव्हायडर 480 ohms 1A - 1 No., 100 k ohm - 1 No.
- MC अमीटर 0-10A, 0-30A, 0-500mA, 100mA-0-100mA - प्रत्येकी 1 No.
- MI अमीटर 0-500mA - 1 No.
- MC व्होल्टमीटर 0-15/0-25V, 0-15V, Center zero (100mV - 0 - 100mV) - प्रत्येकी 1 No.
- MI व्होल्टमीटर 0-300V - 1 No.
- मल्टीमीटर / ओहममीटर (0-2 K ohms) - 1 No.
- सोलेनॉईड (बोर्डवर बसवलेला) - 1 No.
- बॅटरी 12V (80 या 100AH) किंवा DC व्हॅरिएबल सप्लाय 0-25V 30A / RPS (12V DC, 0-30V DC variable) - 1 No.
- 240V AC सप्लाय सोर्स
ऑपरेशनचा क्रम
- बार मॅग्नेटला टेन्शनलेस धाग्याने मध्यभागी लटकवून पृथ्वीच्या उत्तर दिशेकडे स्थिर होणाऱ्या टोकावर 'N' (उत्तर ध्रुव) मार्क करा व मॅग्नेटिक कंपासने खात्री करा.
- कागदाखाली बार मॅग्नेट ठेवून त्यावर लोखंडाचा कीस (iron filings) पसरवून कागदावर हळूवार थाप मारा आणि तयार होणाऱ्या चुंबकीय रेषांचा (magnetic field lines) पॅटर्न पेन्सिलने आखा.
- PVC पाईपच्या दोन्ही टोकांना PVC वॉशर्स ॲडेसिव्हने बसवून बॉबिन तयार करा आणि ड्रिलिंग मशीनवर फिक्स करा.
- बॉबिनवर कॉपर वायरचे 200, 400 आणि 600 टर्न्स वाइंड करा व टॅपिंग्स 4-वे टर्मिनल पॅडला जोडा.
- तयार झालेला सोलेनॉईड सॅडलच्या साहाय्याने 150 mm x 300 mm लाकडी बोर्डवर बसवून ओहममीटरने कंटिन्यूटी तपासा.
- सोलेनॉईडला 12V बॅटरी, रिओस्टॅट आणि अमीटर जोडून स्प्रिंग बॅलन्सला सॉफ्ट आयर्न पीस (प्लंजर) लटकवून वेगवेगळ्या टर्न्स व करंटसाठी (1A ते 5A) पुलिंग स्ट्रेंथ (pulling strength) मोजा.
- सोलेनॉईडच्या टोकांना सेंटर झिरो व्होल्टमीटर जोडा आणि सोलेनॉईडच्या आत-बाहेर बार मॅग्नेट हलवून प्रेरित EMF व डिफ्लेक्शनची दिशा तपासा.
- ट्रान्सपरंट शीटवरील कॉपर वायरमधून DC सप्लाय देऊन कंपास नीडलद्वारे करंटची दिशा तपासा.
- सोलेनॉईडवर 22 SWG कॉपर वायरची सेकंदरी वाइंडिंग करून 0-10V AC व्होल्टमीटर जोडा, प्रायमरीला 10V AC सप्लाय देऊन सॉफ्ट आयर्न कोरसह आणि आयर्न कोरशिवाय सेकंदरीमधील म्युच्युअल प्रेरित व्होल्टेज मोजा.
- चोक कॉईलला 12V DC सप्लाय, पोटेन्शिओमीटर, MC अमीटर आणि MC व्होल्टमीटर जोडून V आणि I च्या नोंदी घ्या व सूत्राने ($R = \frac{V}{I}$) कॉईलचा DC रेझिस्टन्स मोजा (सिंगल कॉईल, सेरीज आणि पॅरेलल जोडणीसाठी).
- चोक कॉईलला 240V, 50Hz AC सप्लाय जोडून MI व्होल्टमीटर आणि MI अमीटरने इम्पीडन्स ($Z = \frac{V}{I}$) मोजा.
- $X_L = \sqrt{Z^2 - R^2}$ आणि $L = \frac{X_L}{2\pi f}$ या सूत्रांचा वापर करून चोक कॉईलचा इंडक्टन्स (L) काढा.
- विविध कॅपेसिटर्सचे (पेपर, मायका, इलेक्ट्रोलाइटिक, मायलर, टँटलम इ.) प्रत्यक्ष निरीक्षण करून मार्किंगवरून त्यांची टाईप, कॅपेसिटन्स व्हॅल्यू आणि व्होल्टेज रेटिंग नोंदवा.
- मल्टीमीटर/ओहममीटरद्वारे कॅपेसिटरचा इन्सुलेशन आणि गळती (leakage) तपासा.
- 12V DC सप्लाय, पोटेन्शिओमीटर, SPDT स्विच, अमीटर आणि व्होल्टमीटर वापरून कॅपेसिटर चार्ज करा, नंतर डिस्चार्ज करा आणि व्होल्टेज, अमीटरचे डिफ्लेक्शन व वेळेच्या नोंदी घ्या.
काळजी
- कंपास सुई (compass needle) बार मॅग्नेटच्या ध्रुवांजवळ अतिशय जवळ नेऊ नये.
- सोलेनॉईड वाइंडिंग करताना इनॅमल इन्सुलेशन खराब होणार नाही याची काळजी घ्या.
- सोलेनॉईडच्या आत प्लंजरची हालचाल विना अडथळा (free movement) असावी.
- पोटेन्शिओमीटरचा 'C' टर्मिनल सुरुवातीला मिनिमम आऊटपुट व्होल्टेजसाठी 'B' जवळ ठेवावा.
- चार्ज झालेल्या कॅपेसिटरच्या लेड्सना उघड्या हाताने स्पर्श करू नका; उच्च व्होल्टेजमुळे तीव्र शॉक बसू शकतो.
- व्होल्टमीटरद्वारे प्रतिरोधाच्या माध्यमातून कॅपेसिटरचे दोन्ही लेड्स पुरेशा वेळेसाठी संपर्क करा.
- टेस्ट व्होल्टेज हे कॅपेसिटरच्या व्होल्टेज रेटिंगच्या जवळ असावे.
स्किल
- बार मॅग्नेटचे ध्रुव ओळखणे आणि चुंबकीय क्षेत्र प्लॉट करणे.
- सोलेनॉईड बॉबिन तयार करून वाइंडिंग करणे व पुलिंग स्ट्रेंथ निश्चित करणे.
- प्रेरित e.m.f आणि करंटची दिशा निश्चित करणे.
- म्युच्युअल प्रेरित e.m.f मोजणे.
- चोक कॉईलचा रेझिस्टन्स, इम्पीडन्स आणि इंडक्टन्स मोजणे.
- कॅपेसिटर्स ओळखणे, इन्सुलेशन टेस्ट करणे आणि चार्जिंग-डिस्चार्जिंग प्रक्रिया तपासणे.
Previous: Laws of Resistance, Wheatstone Bridge and Resistors All topicsNext: AC Series and Parallel Circuits, Resonance and Power Factor
Based on the DGT curriculum and NIMI books — for ITI trainees and instructors.