चुंबकत्व, इलेक्ट्रोमॅग्नेटिझम, इंडक्शन आणि कॅपेसिटर्स — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 1
Announcements
ITI Admission 2026 Last Date Extended in Maharashtra | ITI प्रवेशाची अंतिम तारीख 14 ऑक्टोबर 🚨 TATA MOTORS LTD. – APPRENTICESHIP RECRUITMENT 2026 🚨 🚀 Bajaj Manufacturing Systems (BMS) Course ला श्री गणेश प्रायव्हेट ITI, यावल येथे सुरुवात 📢 Skill India Portal वर Training Verification प्रक्रिया सुरू 🎓📱 **ITI विद्यार्थ्यांसाठी आता अभ्यास होणार आणखी स्मार्ट!** 🚀 📢 रोजगार महाकुंभ – महाराष्ट्र | नोकरीइच्छुक उमेदवारांसाठी नोंदणी सुरू! 📢 ITI विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची संधी ⚡ महाजेनको अंतर्गत प्रशिक्षण योजनेची जाहिरात.. 📢 **महत्त्वाची सूचना – ITI Admission**
Home / Magnetism, Electromagnetism, Induction and Capacitors — Electrician Year 1

Magnetism, Electromagnetism, Induction and Capacitors — Electrician Year 1

Updated 15 Nov 2026 ·
Electrician Year 1 Trade Practical & Trade Theory LO 3 P 160 / T 35 hrs

Verify characteristics of electrical and magnetic circuits.

Syllabus

Professional Skills (Practical)

  1. Determine the poles and plot the field of a magnet bar.
  2. Wind a solenoid and determine the magnetic effect of electric current.
  3. Determine direction of induced emf and current.
  4. Practice on generation of mutually induced emf.
  5. Measure the resistance, impedance and determine inductance of choke coils in different combinations.
  6. Identify various types of capacitors, charging / discharging and testing.
  7. Group the given capacitors to get the required capacity and voltage rating.

Professional Knowledge (Theory)

  • Magnetic terms, magnetic materials and properties of magnet.
  • Principles and laws of electro-magnetism.
  • Self and mutually induced EMFs.
  • Electrostatics: Capacitor- Different types, functions, grouping and uses.

For Trainees — Job Sheet

जॉब क्र.: 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44 वेळ:

उद्दिष्टे

  • कायमस्वरूपी बार मॅग्नेटची पोलॅरिटी (ध्रुव) निश्चित करणे.
  • दिलेल्या बार मॅग्नेटचे चुंबकीय क्षेत्र (magnetic field) आणि चुंबकीय रेषा (magnetic lines) कंपास नीडल आणि लोखंडी कीसच्या (iron filings) साहाय्याने ट्रॅक/प्लॉट करणे.
  • बॉबिन तयार करणे, योग्य वायर निवडून सोलेनॉईडची वाइंडिंग करणे आणि सोलेनॉईडची पुलिंग स्ट्रेंथ (pulling strength) निश्चित करणे.
  • सर्किटमध्ये प्रेरित झालेले e.m.f आणि प्रेरित e.m.f मुळे निर्माण होणाऱ्या करंटची दिशा निश्चित करणे.
  • दोन संचांची वाइंडिंग असलेला सोलेनॉईड तयार करून प्रायमरी आणि सेकंदरी वाइंडिंग करणे व सेकंदरी वाइंडिंगमधील प्रेरित व्होल्टेज मोजणे.
  • निरनिराळ्या कॉम्बिनेशन्समध्ये चोक कॉईलचा रेझिस्टन्स, AC सर्किटमधील इम्पीडन्स (impedance) व्होल्टमीटर व अमीटरने मोजणे आणि इंडक्टन्स निश्चित करणे.
  • प्रत्यक्ष निरीक्षणाने कॅपेसिटरचे प्रकार, त्यांची व्हॅल्यू व व्होल्टेज रेटिंग ओळखणे.
  • DC सप्लायद्वारे कॅपेसिटरचे इन्सुलेशन, लिकेज, चार्जिंग आणि डिस्चार्जिंग टेस्ट करणे.

कच्चा माल (material and stock size)

  • M.S. बार 12 x 6 x 100 mm - 1 No.
  • धागा (Tensionless thread) - 1 m
  • लोखंडाचा कीस (Iron filings) - 25 gms / 50 gms
  • लोखंडी खिळे (Iron nails) - 25 gms
  • ॲल्युमिनियम वायर (Aluminium wire) - काही तुकडे
  • कॉपर वायर (Copper wire) - काही तुकडे
  • कॉटन थ्रेड स्लीव्ह, लाकडाचे तुकडे (Wood chips), पेपर पिन्स
  • इनॅमल्ड कॉपर वायर 16 SWG - 50 cm
  • सुपर इनॅमल्ड कॉपर वायर 22 SWG - 50 m, 25 m
  • PVC इन्सुलेटेड केबल 4 sq.mm 250V ग्रेड - 4 m
  • बेअर कॉपर वायर 4 sq.mm - 1 m
  • PVC पाईप 25 mm बाहेरचा व्यास, 100 mm लांब - 1 piece
  • PVC वॉशर 25 mm आतील व्यास, 50 mm बाहेरचा व्यास - 2 Nos.
  • कार्डबोर्ड A4 (R 48) साईझ - 1 No.
  • ट्रान्सपरंट प्लास्टिक शीट A4 साईझ, 3 mm जाड / छिद्र असलेली PVC ट्रान्सपरंट शीट (4" x 3", 100 x 75 mm) - 1 No.
  • PVC सॅडल्स 50 mm - 2 Nos.
  • T W प्लँक (लाकडी बोर्ड) 150 mm x 300 mm - 1 No.
  • एका टोकाला हुक असलेला सॉफ्ट आयर्न पीस 22 mm व्यास, 75 mm लांब - 1 No.
  • DPST नाईफ स्विच 16A/250V - 1 No., SPST नाईफ स्विच 16A/250V - 1 No., SPT स्विच 6A 250V - 1 No., SPDT स्विच 16A 250V - 1 No.
  • टर्मिनल पोस्ट 16A - 2 Nos., 4-वे टर्मिनल पॅड - 1 No., 2-वे पोर्सिलेन कनेक्टर्स 32A - 2 Nos.
  • बैरेटर रेझिस्टर (Barrator resistor) 0.48 ohms 250W - 1 No.
  • ॲडेसिव्ह टेप, ॲडेसिव्ह पेस्ट, PVC/Empire स्लीव्ह 2 mm
  • कनेक्टिंग लेड्स / वायर्स - आवश्यकतेनुसार
  • सपोर्टिंग स्टँड - 1 pair
  • वूंड चोक (सोलेनॉईड कॉईल) - 2 Nos., ट्यूब लाईट चोक 40W, 240V - 2 Nos.
  • विविध प्रकारचे कॅपेसिटर्स (Paper, Mica, Electrolytic, Mylar, Tantalum, Variable air core व Mica) - आवश्यकतेनुसार

टूल्स अँड इक्विपमेंट्स

  1. कॉम्बिनेशन प्लायर्स 150 mm - 1 No.
  2. स्क्रू ड्रायव्हर 100 mm - 1 No.
  3. स्क्रू ड्रायव्हर 150 mm (3 mm ब्लेड) - 1 No.
  4. बार मॅग्नेट 12 x 6 x 100 mm - 2 Nos., 4" - 1 No., 100 mm - 1 No.
  5. मॅग्नेटिक कंपास 10 mm व्यास - 1 No., 12 mm व्यास - 8 Nos.
  6. रिओस्टॅट 10 Ohms, 20A - 1 No.
  7. पोटेन्शिओमीटर / पोटेंशियल डिव्हायडर 480 ohms 1A - 1 No., 100 k ohm - 1 No.
  8. MC अमीटर 0-10A, 0-30A, 0-500mA, 100mA-0-100mA - प्रत्येकी 1 No.
  9. MI अमीटर 0-500mA - 1 No.
  10. MC व्होल्टमीटर 0-15/0-25V, 0-15V, Center zero (100mV - 0 - 100mV) - प्रत्येकी 1 No.
  11. MI व्होल्टमीटर 0-300V - 1 No.
  12. मल्टीमीटर / ओहममीटर (0-2 K ohms) - 1 No.
  13. सोलेनॉईड (बोर्डवर बसवलेला) - 1 No.
  14. बॅटरी 12V (80 या 100AH) किंवा DC व्हॅरिएबल सप्लाय 0-25V 30A / RPS (12V DC, 0-30V DC variable) - 1 No.
  15. 240V AC सप्लाय सोर्स

ऑपरेशनचा क्रम

  1. बार मॅग्नेटला टेन्शनलेस धाग्याने मध्यभागी लटकवून पृथ्वीच्या उत्तर दिशेकडे स्थिर होणाऱ्या टोकावर 'N' (उत्तर ध्रुव) मार्क करा व मॅग्नेटिक कंपासने खात्री करा.
  2. कागदाखाली बार मॅग्नेट ठेवून त्यावर लोखंडाचा कीस (iron filings) पसरवून कागदावर हळूवार थाप मारा आणि तयार होणाऱ्या चुंबकीय रेषांचा (magnetic field lines) पॅटर्न पेन्सिलने आखा.
  3. PVC पाईपच्या दोन्ही टोकांना PVC वॉशर्स ॲडेसिव्हने बसवून बॉबिन तयार करा आणि ड्रिलिंग मशीनवर फिक्स करा.
  4. बॉबिनवर कॉपर वायरचे 200, 400 आणि 600 टर्न्स वाइंड करा व टॅपिंग्स 4-वे टर्मिनल पॅडला जोडा.
  5. तयार झालेला सोलेनॉईड सॅडलच्या साहाय्याने 150 mm x 300 mm लाकडी बोर्डवर बसवून ओहममीटरने कंटिन्यूटी तपासा.
  6. सोलेनॉईडला 12V बॅटरी, रिओस्टॅट आणि अमीटर जोडून स्प्रिंग बॅलन्सला सॉफ्ट आयर्न पीस (प्लंजर) लटकवून वेगवेगळ्या टर्न्स व करंटसाठी (1A ते 5A) पुलिंग स्ट्रेंथ (pulling strength) मोजा.
  7. सोलेनॉईडच्या टोकांना सेंटर झिरो व्होल्टमीटर जोडा आणि सोलेनॉईडच्या आत-बाहेर बार मॅग्नेट हलवून प्रेरित EMF व डिफ्लेक्शनची दिशा तपासा.
  8. ट्रान्सपरंट शीटवरील कॉपर वायरमधून DC सप्लाय देऊन कंपास नीडलद्वारे करंटची दिशा तपासा.
  9. सोलेनॉईडवर 22 SWG कॉपर वायरची सेकंदरी वाइंडिंग करून 0-10V AC व्होल्टमीटर जोडा, प्रायमरीला 10V AC सप्लाय देऊन सॉफ्ट आयर्न कोरसह आणि आयर्न कोरशिवाय सेकंदरीमधील म्युच्युअल प्रेरित व्होल्टेज मोजा.
  10. चोक कॉईलला 12V DC सप्लाय, पोटेन्शिओमीटर, MC अमीटर आणि MC व्होल्टमीटर जोडून V आणि I च्या नोंदी घ्या व सूत्राने ($R = \frac{V}{I}$) कॉईलचा DC रेझिस्टन्स मोजा (सिंगल कॉईल, सेरीज आणि पॅरेलल जोडणीसाठी).
  11. चोक कॉईलला 240V, 50Hz AC सप्लाय जोडून MI व्होल्टमीटर आणि MI अमीटरने इम्पीडन्स ($Z = \frac{V}{I}$) मोजा.
  12. $X_L = \sqrt{Z^2 - R^2}$ आणि $L = \frac{X_L}{2\pi f}$ या सूत्रांचा वापर करून चोक कॉईलचा इंडक्टन्स (L) काढा.
  13. विविध कॅपेसिटर्सचे (पेपर, मायका, इलेक्ट्रोलाइटिक, मायलर, टँटलम इ.) प्रत्यक्ष निरीक्षण करून मार्किंगवरून त्यांची टाईप, कॅपेसिटन्स व्हॅल्यू आणि व्होल्टेज रेटिंग नोंदवा.
  14. मल्टीमीटर/ओहममीटरद्वारे कॅपेसिटरचा इन्सुलेशन आणि गळती (leakage) तपासा.
  15. 12V DC सप्लाय, पोटेन्शिओमीटर, SPDT स्विच, अमीटर आणि व्होल्टमीटर वापरून कॅपेसिटर चार्ज करा, नंतर डिस्चार्ज करा आणि व्होल्टेज, अमीटरचे डिफ्लेक्शन व वेळेच्या नोंदी घ्या.

काळजी

  • कंपास सुई (compass needle) बार मॅग्नेटच्या ध्रुवांजवळ अतिशय जवळ नेऊ नये.
  • सोलेनॉईड वाइंडिंग करताना इनॅमल इन्सुलेशन खराब होणार नाही याची काळजी घ्या.
  • सोलेनॉईडच्या आत प्लंजरची हालचाल विना अडथळा (free movement) असावी.
  • पोटेन्शिओमीटरचा 'C' टर्मिनल सुरुवातीला मिनिमम आऊटपुट व्होल्टेजसाठी 'B' जवळ ठेवावा.
  • चार्ज झालेल्या कॅपेसिटरच्या लेड्सना उघड्या हाताने स्पर्श करू नका; उच्च व्होल्टेजमुळे तीव्र शॉक बसू शकतो.
  • व्होल्टमीटरद्वारे प्रतिरोधाच्या माध्यमातून कॅपेसिटरचे दोन्ही लेड्स पुरेशा वेळेसाठी संपर्क करा.
  • टेस्ट व्होल्टेज हे कॅपेसिटरच्या व्होल्टेज रेटिंगच्या जवळ असावे.

स्किल

  • बार मॅग्नेटचे ध्रुव ओळखणे आणि चुंबकीय क्षेत्र प्लॉट करणे.
  • सोलेनॉईड बॉबिन तयार करून वाइंडिंग करणे व पुलिंग स्ट्रेंथ निश्चित करणे.
  • प्रेरित e.m.f आणि करंटची दिशा निश्चित करणे.
  • म्युच्युअल प्रेरित e.m.f मोजणे.
  • चोक कॉईलचा रेझिस्टन्स, इम्पीडन्स आणि इंडक्टन्स मोजणे.
  • कॅपेसिटर्स ओळखणे, इन्सुलेशन टेस्ट करणे आणि चार्जिंग-डिस्चार्जिंग प्रक्रिया तपासणे.

Based on the DGT curriculum and NIMI books — for ITI trainees and instructors.