व्यक्तिमत्त्व कौशल्ये — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 2
घोषणा
ITI Admission 2026 Last Date Extended in Maharashtra | ITI प्रवेशाची अंतिम तारीख 14 ऑक्टोबर 🚨 TATA MOTORS LTD. – APPRENTICESHIP RECRUITMENT 2026 🚨 🚀 Bajaj Manufacturing Systems (BMS) Course ला श्री गणेश प्रायव्हेट ITI, यावल येथे सुरुवात Skill India Portal वर Training Verification प्रक्रिया सुरू – ITI विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची सूचना 🎓📱 **ITI विद्यार्थ्यांसाठी आता अभ्यास होणार आणखी स्मार्ट!** 🚀 📢 रोजगार महाकुंभ – महाराष्ट्र | नोकरीइच्छुक उमेदवारांसाठी नोंदणी सुरू! 📢 ITI विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची संधी ⚡ महाजेनको अंतर्गत प्रशिक्षण योजनेची जाहिरात.. 📢 **महत्त्वाची सूचना – ITI Admission**
मुख्यपृष्ठ / व्यक्तिमत्त्व कौशल्ये — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 2

व्यक्तिमत्त्व कौशल्ये — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 2

अद्ययावत 19 Nov 2026 ·
इलेक्ट्रीशियन वर्ष 2 रोजगार कौशल्ये LO 7 P 0 / T 12 तास

विविध कार्यस्थळाच्या परिस्थितींमध्ये आवश्यक असलेले लोकांशी संवाद साधण्याचे कौशल्य, व्यक्तिमत्त्व कौशल्य आणि विचार करण्याचे कौशल्य प्रदर्शित करणे.

अभ्यासक्रम

सिद्धांत (Professional Knowledge)

  • व्यक्तिमत्त्व कौशल्ये

विद्यार्थ्यांसाठी — नोंदवही टिपण

येथे 'पर्सनॅलिटी स्किल्स' (व्यक्तिमत्त्व कौशल्ये) या विषयावरील नोंदवही टिपण दिले आहे:

उद्दिष्टे

  • कामाच्या ठिकाणी आवश्यक असलेली 'स्व-व्यवस्थापन कौशल्ये' (Self-management skills) समजून घेणे.
  • कमिटमेंट, विश्वासार्हता, अनुकूलता, लवचिकता, प्रामाणिकपणा आणि सचोटी यांसारख्या कौशल्यांचे महत्त्व जाणून घेणे.

परिचय / व्याख्या

स्व-व्यवस्थापन कौशल्ये म्हणजे स्वतःच्या वर्तनावर, कामावर आणि जबाबदाऱ्यांवर नियंत्रण ठेवण्याची क्षमता. कामाच्या ठिकाणी यशस्वी होण्यासाठी आणि इतरांचा विश्वास संपादन करण्यासाठी ही कौशल्ये अत्यंत आवश्यक आहेत.

मुख्य मुद्दे

१. स्व-व्यवस्थापन कौशल्यांचे प्रकार

कामाच्या ठिकाणी खालील स्व-व्यवस्थापन कौशल्ये महत्त्वाची आहेत:

  1. कमिटमेंट (Commitment): आपल्या कामाप्रती निष्ठा असणे आणि वेळेचे पालन करणे.
  2. विश्वासार्हता (Reliability): तुमचे काम नेहमी चांगल्या प्रकारे पूर्ण होईल, असा इतरांना विश्वास वाटणे.
  3. अनुकूलता आणि लवचिकता (Adaptability and Flexibility): कामात अडथळे आल्यास नवीन मार्ग शोधून काम पूर्ण करण्याची तयारी असणे.
  4. प्रामाणिकपणा आणि सचोटी (Honesty and Integrity): स्वतःची चूक झाल्यास ती मान्य करणे आणि पारदर्शकपणे काम करणे.

२. कामाच्या ठिकाणी उदाहरणे

  • मोहन (कमिटमेंट): नेहमी कामावर लवकर पोहोचतो आणि आपली कामे वेळेत पूर्ण करतो.
  • प्रिया (अनुकूलता आणि लवचिकता): मशीन बंद पडल्यास गोंधळून न जाता, काम पूर्ण करण्यासाठी लगेच दुसरा मार्ग शोधते.
  • अझीम (प्रामाणिकपणा): स्वतःकडून चूक झाल्यास ती लपवण्याऐवजी आपल्या बॉसला प्रामाणिकपणे सांगतो.
  • जॉइस (विश्वासार्हता): ती आपले काम नेहमी उत्तम प्रकारे करते, त्यामुळे लोक तिच्यावर विश्वास ठेवतात.

आकृती

आकृती: स्व-व्यवस्थापन कौशल्यांचे घटक. (नोंदवहीमध्ये चार चौकटी काढाव्यात: १. मोहन - घड्याळ आणि कागद, २. प्रिया - मशीन आणि नवीन कल्पना (बल्ब), ३. अझीम - बॉसला चूक सांगताना, ४. जॉइस - आजूबाजूला थंब्स-अप (विश्वास दर्शवणारे चिन्ह)).

सुरक्षितता

  • कामाच्या ठिकाणी चूक झाल्यास ती लपवू नका, ती वरिष्ठांना कळवा.
  • कामाच्या ठिकाणी नवीन परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची तयारी ठेवा.

लक्षात ठेवा

  1. वेळेवर कामावर पोहोचणे हे कमिटमेंटचे लक्षण आहे.
  2. कठीण प्रसंगात नवीन मार्ग शोधणे म्हणजे लवचिकता होय.
  3. आपली चूक मान्य करणे हे प्रामाणिकपणाचे लक्षण आहे.
  4. विश्वासार्हता ही कामाच्या ठिकाणी इतरांचा विश्वास जिंकण्यास मदत करते.
  5. स्व-व्यवस्थापन कौशल्ये करिअरमध्ये प्रगती करण्यासाठी आवश्यक आहेत.

प्रश्नोत्तरे

प्रश्न १: स्व-व्यवस्थापन कौशल्ये म्हणजे काय? उत्तर: स्वतःच्या वर्तनावर, कामावर आणि जबाबदाऱ्यांवर नियंत्रण ठेवण्याची क्षमता म्हणजे स्व-व्यवस्थापन कौशल्ये होय.

प्रश्न २: कमिटमेंटचे एक उदाहरण द्या. उत्तर: नेहमी कामावर लवकर पोहोचणे आणि आपली कामे वेळेत पूर्ण करणे हे कमिटमेंटचे उदाहरण आहे.

प्रश्न ३: कामाच्या ठिकाणी लवचिकता का महत्त्वाची आहे? उत्तर: जेव्हा एखादे मशीन किंवा कामाची पद्धत बंद पडते, तेव्हा नवीन मार्ग शोधून काम चालू ठेवण्यासाठी लवचिकता महत्त्वाची असते.

प्रश्न ४: अझीमने आपल्या बॉसला चूक सांगितली, हे कोणत्या कौशल्याचे उदाहरण आहे? उत्तर: हे प्रामाणिकपणा आणि सचोटीचे उदाहरण आहे.

प्रश्न ५: विश्वासार्हता (Reliability) कशी निर्माण होते? उत्तर: जेव्हा एखादी व्यक्ती नेहमी आपले काम उत्तम प्रकारे पूर्ण करते, तेव्हा लोकांचा तिच्यावर विश्वास निर्माण होतो.

प्रश्न ६: प्रियाने मशीन बंद पडल्यावर काय केले? उत्तर: प्रियाने गोंधळून न जाता, काम पूर्ण करण्यासाठी लगेच दुसरा नवीन मार्ग शोधला.

प्रश्न ७: स्व-व्यवस्थापन कौशल्यांमध्ये कोणकोणत्या गुणांचा समावेश होतो? उत्तर: कमिटमेंट, विश्वासार्हता, अनुकूलता, लवचिकता, प्रामाणिकपणा आणि सचोटी.

प्रश्न ८: कामाच्या ठिकाणी वेळेचे पालन करणे कोणत्या कौशल्यात येते? उत्तर: वेळेचे पालन करणे हे 'कमिटमेंट' (Commitment) या कौशल्यात येते.

शिक्षकांसाठी — अध्यापन टिपण

येथे 'पर्सनॅलिटी स्किल्स' (Personality Skills) या विषयावर आधारित अध्यापन टिपणी (Teaching Notes) दिली आहे.


उद्दिष्टे (कालावधी: ५ मिनिटे)

  • उद्दिष्ट: प्रशिक्षणार्थींना कामाच्या ठिकाणी आवश्यक असलेल्या 'स्व-व्यवस्थापन कौशल्यांची' (Self-management skills) ओळख करून देणे.
  • अपेक्षित परिणाम: प्रशिक्षणार्थी कमिटमेंट (Commitment), रिलायबिलिटी (Reliability), अडॅप्टेबिलिटी (Adaptability), फ्लेक्सिबिलिटी (Flexibility), ऑनेस्टी (Honesty) आणि इंटिग्रिटी (Integrity) यांसारख्या गुणांचे महत्त्व समजून घेतील.

प्रेरणा (कालावधी: ५ मिनिटे)

  • पूर्वज्ञान: प्रशिक्षणार्थींना कामाच्या ठिकाणी वागण्याचे सामान्य नियम माहित आहेत.
  • प्रेरणादायी प्रश्न/परिस्थिती: "समजा, तुम्ही एका फॅक्टरीमध्ये नवीन कामाला लागला आहात. तुमच्या आजूबाजूला काही सहकारी वेळेवर येतात, काही कठीण प्रसंगात स्वतःला बदलून घेतात, तर काही आपल्या चुका प्रामाणिकपणे मान्य करतात. तुम्हाला काय वाटते, यापैकी कोणता गुण तुम्हाला एक उत्तम कर्मचारी बनवेल?"

सादरीकरण (कालावधी: ३५ मिनिटे)

१. स्व-व्यवस्थापन कौशल्ये (Self-management Skills)

  • स्पष्टीकरण: कामाच्या ठिकाणी स्वतःचे वर्तन आणि कार्यक्षमता नियंत्रित करण्याच्या क्षमतेला स्व-व्यवस्थापन कौशल्ये म्हणतात. यात प्रामुख्याने कमिटमेंट, रिलायबिलिटी, अडॅप्टेबिलिटी, फ्लेक्सिबिलिटी, ऑनेस्टी आणि इंटिग्रिटी यांचा समावेश होतो. हे गुण तुम्हाला व्यावसायिक बनवतात आणि सहकाऱ्यांचा विश्वास संपादन करण्यास मदत करतात.
  • वर्कशॉप उदाहरण: मोहनसारखा कर्मचारी जो नेहमी वेळेवर येतो आणि दिलेले काम वेळेत पूर्ण करतो, तो 'कमिटमेंट' दर्शवतो.
  • सुरक्षा व खबरदारी: कामाच्या ठिकाणी स्वतःच्या वागणुकीवर नियंत्रण ठेवणे हे सुरक्षिततेच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे आहे.
  • सामान्य चुका: कामाच्या ठिकाणी वेळेचे पालन न करणे किंवा चुका लपवण्याचा प्रयत्न करणे.

२. प्रमुख गुणवैशिष्ट्ये (Key Personality Traits)

  • स्पष्टीकरण: खालील उदाहरणांद्वारे आपण विविध कौशल्ये समजून घेऊ शकतो:
    • कमिटमेंट (Commitment): मोहनप्रमाणे कामावर वेळेत येणे आणि काम पूर्ण करणे.
    • अडॅप्टेबिलिटी आणि फ्लेक्सिबिलिटी (Adaptability & Flexibility): प्रियाप्रमाणे मशीन बंद पडल्यावर घाबरून न जाता पर्यायी मार्ग शोधून काम सुरू ठेवणे.
    • ऑनेस्टी आणि इंटिग्रिटी (Honesty & Integrity): अझीमप्रमाणे स्वतःची चूक झाल्यास ती बॉसला प्रामाणिकपणे सांगणे.
    • रिलायबिलिटी (Reliability): जॉइसप्रमाणे काम इतक्या चांगल्या प्रकारे करणे की लोकांचा तुमच्यावर विश्वास बसेल.

फलक-लेखन (Board Work)

  • विषय: पर्सनॅलिटी स्किल्स (स्व-व्यवस्थापन)
  • महत्त्वाचे गुण:
    1. कमिटमेंट (Commitment) - वेळेचे पालन.
    2. रिलायबिलिटी (Reliability) - विश्वासार्हता.
    3. अडॅप्टेबिलिटी/फ्लेक्सिबिलिटी (Adaptability/Flexibility) - बदल स्वीकारणे.
    4. ऑनेस्टी/इंटिग्रिटी (Honesty/Integrity) - प्रामाणिकपणा.

उपयोजन (कालावधी: १० मिनिटे)

  • कृती: प्रशिक्षणार्थींना गटात विभागून 'स्टोरी टाइम' मधील पात्रांच्या (मोहन, प्रिया, अझीम, जॉइस) वर्तणुकीवर चर्चा करण्यास सांगावे. प्रत्येक प्रशिक्षणार्थीने आपल्या कामाच्या ठिकाणी यापैकी कोणता गुण आपण वापरू शकतो, याचे एक उदाहरण द्यावे.

प्रश्न (कालावधी: ५ मिनिटे)

  1. प्रश्न: स्व-व्यवस्थापन कौशल्ये म्हणजे काय? उत्तर: कामाच्या ठिकाणी स्वतःचे वर्तन आणि कार्यक्षमता नियंत्रित करण्याच्या क्षमतेला स्व-व्यवस्थापन कौशल्ये म्हणतात.
  2. प्रश्न: मोहनचे उदाहरण कोणत्या गुणाचे प्रतीक आहे? उत्तर: कमिटमेंट (Commitment).
  3. प्रश्न: मशीन बंद पडल्यावर प्रियाने दाखवलेला गुण कोणता? उत्तर: अडॅप्टेबिलिटी आणि फ्लेक्सिबिलिटी.
  4. प्रश्न: अझीमने बॉसला चूक सांगितली, यातून कोणता गुण दिसून येतो? उत्तर: ऑनेस्टी आणि इंटिग्रिटी (प्रामाणिकपणा).
  5. प्रश्न: रिलायबिलिटी (Reliability) म्हणजे काय? उत्तर: इतक्या चांगल्या प्रकारे काम करणे की लोकांचा तुमच्यावर विश्वास बसेल.
  6. प्रश्न: कामाच्या ठिकाणी वेळेवर येणे कशाचे लक्षण आहे? उत्तर: कमिटमेंटचे.
  7. प्रश्न: जर मशीन काम करत नसेल, तर तुम्ही काय कराल? (प्रियाच्या उदाहरणावरून) उत्तर: घाबरून न जाता पर्यायी मार्ग शोधून काम पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करेन.
  8. प्रश्न: स्वतःची चूक मान्य करणे का महत्त्वाचे आहे? उत्तर: कारण यामुळे प्रामाणिकपणा आणि इंटिग्रिटी दिसून येते, ज्यामुळे कामात सुधारणा होऊ शकते.

गृहपाठ

  • तुमच्या दैनंदिन कामात तुम्ही 'रिलायबिलिटी' (Reliability) कशी वाढवू शकता, यावर ५ ओळी लिहा.

DGT अभ्यासक्रम व NIMI पुस्तकांवर आधारित — ITI प्रशिक्षणार्थी व शिल्प निदेशकांसाठी.