माझा व्यवसाय चालवणे — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 1
घोषणा
ITI Admission 2026 Last Date Extended in Maharashtra | ITI प्रवेशाची अंतिम तारीख 14 ऑक्टोबर 🚨 TATA MOTORS LTD. – APPRENTICESHIP RECRUITMENT 2026 🚨 🚀 Bajaj Manufacturing Systems (BMS) Course ला श्री गणेश प्रायव्हेट ITI, यावल येथे सुरुवात Skill India Portal वर Training Verification प्रक्रिया सुरू – ITI विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची सूचना 🎓📱 **ITI विद्यार्थ्यांसाठी आता अभ्यास होणार आणखी स्मार्ट!** 🚀 📢 रोजगार महाकुंभ – महाराष्ट्र | नोकरीइच्छुक उमेदवारांसाठी नोंदणी सुरू! 📢 ITI विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची संधी ⚡ महाजेनको अंतर्गत प्रशिक्षण योजनेची जाहिरात.. 📢 **महत्त्वाची सूचना – ITI Admission**
मुख्यपृष्ठ / माझा व्यवसाय चालवणे — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 1

माझा व्यवसाय चालवणे — इलेक्ट्रीशियन वर्ष 1

अद्ययावत 15 Nov 2026 ·
इलेक्ट्रीशियन वर्ष 1 रोजगार कौशल्ये LO 11 P 0 / T 18 तास

पायाभूत बजेटिंग, मार्केटिंग आणि अनुपालन संकल्पना लागू करून एक साधी, बाजारपेठ-अनुकूल व्यवसाय कल्पना आणि योजना विकसित करा.

अभ्यासक्रम

सिद्धांत (Professional Knowledge)

  • ग्राहक सेवा आणि विश्वास निर्माण करणे समजून घ्या.
  • साध्या विक्री तंत्रांचा वापर करण्यास शिका: FAB आणि क्रॉस सेलिंग.
  • विक्री किंवा सेवा कशी पूर्ण (close) करावी.
  • ग्राहकांचा अभिप्राय कसा हाताळावा आणि ग्राहकांचे समाधान कसे सुनिश्चित करावे.

विद्यार्थ्यांसाठी — नोंदवही टिपण

येथे 'एम्प्लॉयबिलिटी स्किल्स' (Employability Skills) विषयातील 'Running My Business' या घटकावर आधारित नोंदवही टिपण (Notebook Notes) दिले आहे.


उद्दिष्टे

१. व्यवसायाची संकल्पना आणि त्यातील आवश्यक कौशल्ये समजून घेणे. २. नोकरी किंवा व्यवसायासाठी आवश्यक असलेल्या 'एम्प्लॉयबिलिटी स्किल्स'चे महत्त्व जाणून घेणे. ३. 'ग्रोथ माइंडसेट' (Growth Mindset) विकसित करून एक यशस्वी 'सेल्फ-लर्नर' (Self-learner) बनणे. ४. जॉब डिस्क्रिप्शन (Job Description) वाचणे आणि समजून घेणे.

परिचय / व्याख्या

  • एम्प्लॉयमेंट (Employ): नोकरी करणे किंवा स्वतःचा व्यवसाय असणे. नियमित कामाच्या बदल्यात मोबदला मिळणे म्हणजे 'एम्प्लॉयड' असणे.
  • क्षमता (Ability): एखादे काम चांगल्या प्रकारे करण्यासाठी आवश्यक असलेले कौशल्य आणि ज्ञान असणे.
  • कौशल्य (Skill): एखादी गोष्ट केवळ माहित असणे नव्हे, तर ती कृतीत आणून उत्तम प्रकारे करण्याची क्षमता.
  • एम्प्लॉयबिलिटी स्किल्स: नोकरी किंवा व्यवसायात यशस्वी होण्यासाठी आवश्यक असलेल्या कौशल्यांचा संच.
  • जॉब डिस्क्रिप्शन (Job Description): नोकरीच्या सर्व तपशीलांचे (जबाबदाऱ्या, कौशल्ये, पात्रता) वर्णन करणारा एक दस्तऐवज.

मुख्य मुद्दे

१. कौशल्यांचे प्रकार

नोकरी आणि करिअरमध्ये प्रगती करण्यासाठी दोन प्रकारची कौशल्ये आवश्यक असतात: १. तांत्रिक कौशल्ये (Technical Skills): उदा. स्टिचिंग, सुतारकाम (Carpentry), आयटी (IT), प्लंबिंग. २. एम्प्लॉयबिलिटी स्किल्स (Soft Skills): ही कौशल्ये तांत्रिक कौशल्यांचा वापर करून करिअर यशस्वी करण्यास मदत करतात.

२. एम्प्लॉयबिलिटी स्किल्सचे फायदे

  • व्यावसायिक वातावरणात कसे वागावे हे समजते.
  • टीमसोबत काम करण्याची पद्धत समजते.
  • समस्या ओळखणे आणि त्या सोडवणे.
  • डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर करणे.
  • आत्मविश्वासाने बोलणे आणि स्वतःला कामाच्या ठिकाणी सादर करणे.

३. सेल्फ-लर्नर (Self-learner) आणि ग्रोथ माइंडसेट

  • सेल्फ-लर्निंग: स्वतःची जबाबदारी घेऊन नवीन गोष्टी शिकण्याची प्रक्रिया.
  • ग्रोथ माइंडसेट (Growth Mindset): शिकण्याची, बदलण्याची आणि प्रगती करण्याची तयारी असणे.
  • फिक्स्ड माइंडसेट (Fixed Mindset): नवीन विचारांना स्वीकारण्यास नकार देणे आणि बदलाला घाबरणे.

४. जॉब डिस्क्रिप्शनचे भाग

१. जॉब टायटल: पदाचे नाव. २. सारांश (Summary): कंपनी आणि कामाचे थोडक्यात वर्णन. ३. जबाबदाऱ्या (Responsibilities): कामाचे स्वरूप आणि अपेक्षित कार्ये. ४. पात्रता आणि कौशल्ये (Qualifications & Skills): आवश्यक शिक्षण आणि अनुभव. ५. इतर तपशील: कामाचे ठिकाण आणि अर्ज करण्याची पद्धत.

लक्षात ठेवा

१. एम्प्लॉयबिलिटी स्किल्स कामाच्या ठिकाणी आणि वैयक्तिक आयुष्यातही उपयुक्त ठरतात. २. मालक तांत्रिक कौशल्यांसोबतच सॉफ्ट स्किल्स पाहूनच भरतीचा निर्णय घेतात. ३. 'ग्रोथ माइंडसेट' असलेला व्यक्ती अपयशातून शिकतो. ४. जॉब डिस्क्रिप्शन वाचल्यामुळे आपल्याला ती नोकरी आपल्यासाठी योग्य आहे की नाही, हे समजते. ५. 'Preferred' (प्राधान्य) असलेल्या अटी पूर्ण नसल्या तरीही आपण नोकरीसाठी अर्ज करू शकतो.

प्रश्नोत्तरे

प्र. १: एम्प्लॉयबिलिटी स्किल्स म्हणजे काय? उत्तर: नोकरीमध्ये यशस्वी होण्यासाठी आवश्यक असलेल्या विविध कौशल्यांच्या संचाला 'एम्प्लॉयबिलिटी स्किल्स' म्हणतात.

प्र. २: तांत्रिक कौशल्ये आणि सॉफ्ट स्किल्समध्ये काय फरक आहे? उत्तर: तांत्रिक कौशल्ये (उदा. प्लंबिंग) कामाशी संबंधित असतात, तर सॉफ्ट स्किल्स (उदा. संवाद कौशल्य) तांत्रिक कौशल्ये प्रभावीपणे वापरण्यास मदत करतात.

प्र. ३: 'ग्रोथ माइंडसेट' असणाऱ्या व्यक्तीची एक ओळख सांगा. उत्तर: ग्रोथ माइंडसेट असणारी व्यक्ती चुकांमधून शिकते आणि आव्हाने स्वीकारते.

प्र. ४: जॉब डिस्क्रिप्शन वाचणे का महत्त्वाचे आहे? उत्तर: नोकरीच्या जबाबदाऱ्या आणि पात्रता आपल्या कौशल्यांशी जुळतात का, हे तपासण्यासाठी जॉब डिस्क्रिप्शन वाचणे महत्त्वाचे आहे.

प्र. ५: 'Compulsory' आणि 'Preferred' पात्रता यामध्ये काय फरक आहे? उत्तर: 'Compulsory' (अनिवार्य) अटी पूर्ण करणे आवश्यक असते, तर 'Preferred' (प्राधान्य) अटी पूर्ण नसल्या तरी अर्ज करता येतो.

प्र. ६: एक चांगला 'सेल्फ-लर्नर' कसा बनावे? उत्तर: स्वतःच्या शिकण्याची जबाबदारी घेऊन, वेळेचे नियोजन करून आणि नवीन गोष्टी शिकण्याची जिज्ञासा ठेवून आपण चांगले सेल्फ-लर्नर बनू शकतो.

प्र. ७: कामाच्या ठिकाणी संवाद साधताना कोणते प्रश्न विचारले जाऊ शकतात? उत्तर: "तुम्ही काय काम करता?", "तुम्ही कोणत्या क्षेत्रात आहात?" असे प्रश्न विचारले जाऊ शकतात.

प्र. ८: जॉब डिस्क्रिप्शनमध्ये 'Responsibilities' विभागात काय असते? उत्तर: त्या नोकरीमध्ये तुम्हाला कोणती कामे आणि जबाबदाऱ्या पार पाडाव्या लागतील, याची माहिती असते.

शिक्षकांसाठी — अध्यापन टिपण

उद्दिष्टे

  • ग्राहक सेवा आणि विश्वास निर्माण करणे समजून घेणे (Understand customer service and building trust).
  • साध्या विक्री तंत्रांचा वापर करण्यास शिकणे: FAB आणि क्रॉस सेलिंग (Learn using simple selling techniques: FAB & Cross Selling).
  • विक्री किंवा सेवा कशी पूर्ण (close) करावी हे शिकणे (How to close a sale or service).
  • ग्राहkaंचा अभिप्राय कसा हाताळावा आणि ग्राहकांचे समाधान कसे सुनिश्चित करावे हे शिकणे (How to handle customer feedback & ensure customer satisfaction).

प्रेरणा (5 मिनिटे)

  • पूर्वीचे ज्ञान: विद्यार्थ्यांना आधीच व्यावसायिक वातावरण, संवाद कौशल्ये आणि कामाच्या ठिकाणची माहिती असते.
  • प्रेरणादायी प्रश्न / कार्यशाळा प्रसंग: समजा तुम्ही एक दुकान किंवा व्यवसाय सुरू केला आहे, जिथे तुम्ही लोकांशी व्यवहार करता. ग्राहक तुमच्याकडे येतात पण वस्तू खरेदी न करताच निघून जातात. अशा वेळी ग्राहकांचा विश्वास कसा संपादन करावा, त्यांना वस्तूची वैशिष्ट्ये कशी समजून सांगावीत आणि विक्री कशी पूर्ण करावी, हे आपल्याला माहीत असणे का आवश्यक आहे? आज आपण या सर्व महत्त्वाच्या कौशल्यांबद्दल शिकणार आहोत.

सादरीकरण (35 मिनिटे)

ग्राहक सेवा आणि विश्वास निर्माण करणे

  • ग्राहक सेवा (Customer Service) आणि ग्राहकांसोबत विश्वास निर्माण करणे हा कोणत्याही व्यवसायाचा सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे. जेव्हा एखाda ग्राहक आपल्या दुकानात किंवा व्यवसायात येतो, तेव्हा त्याला चांगली वागणूक देणे आणि त्याच्या गरजा समजून घेणे आपले कर्तव्य असते. विश्वास निर्माण करण्यासाठी आपण ग्राहकांशी प्रामाणिक राहिले पाहिजे, त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे प्रेमाने दिली पाहिजेत आणि दिलेली वळे पाळली पाहिजे. जेव्हा ग्राहकाला आपल्यावर आणि आपल्या उत्पादनावर विश्वास बसतो, तेव्हा तो पुन्हा पुन्हा आपल्याकडे खरेदीसाठी येतो आणि इतरांनाही आपल्या व्यवसायाची शिफारस करतो. कार्यशाळेच्या उदाहरणात, जर एखाद्या ग्राहकाने इलेक्ट्रीशियनकडे साहित्याची दुरुस्ती करायला दिली, तर काम वेळेत आणि उत्तम प्रकारे करून देणे म्हणजेच उत्तम ग्राहक सेवा होय. या प्रक्रियेत मुख्य मूल्ये म्हणजे प्रामाणिकपणा, आदराची भाषा आणि ग्राहकाचे ऐकून घेणे ही आहेत. यामध्ये प्रशिक्षार्थींनी ग्राहकांशी उर्मटपणे बोलणे किंवा त्यांच्या समस्यांकडे दुर्लक्ष करणे यांसारख्या चुका टाळल्या पाहिजेत.

साध्या विक्री तंत्रांचा वापर: FAB आणि क्रॉस सेलिंग

  • ग्राहकांना एखादे उत्पादन विकण्यासाठी साध्या विक्री तंत्रांचा वापर करणे अत्यंत फायदेशीर ठरते, ज्यामध्ये 'FAB' आणि 'क्रॉस सेलिंग' यांचा समावेश होतो. FAB म्हणजे Feature (वैशिष्ट्य), Advantage (फायदा) आणि Benefit (लाभ). यामध्ये उत्पादनाचे वैशिष्ट्य काय आहे, त्याचा इतर वस्तूंना कसा फायदा होतो आणि ग्राहकाच्या वैयक्तिक जीवनाला त्याचा काय लाभ होईल हे स्पष्ट केले जाते. उदाहरणार्थ, एखादा पंखा विकताना त्याचे वैशिष्ट्य (तांब्याची कॉइल), फायदा (जास्त हवा आणि कमी वीज वापर) आणि लाभ (वीज बिलात बचत आणि उन्हाळ्यात आराम) ग्राहकाला समजून सांगावे. दुसरे तंत्र म्हणजे 'क्रॉस सेलिंग', ज्यामध्ये ग्राहकाने खरेदी केलेल्या मुख्य वस्तूसोबत पूरक वस्तू विकली जाते. उदाहरणार्थ, जर एखाद्याने कुलर विकत घेतला, तर त्याला कुलरचे कव्हर किंवा अतिरिक्त पाणी भरण्याची पाईप देणे म्हणजे क्रॉस सेलिंग होय. ही तंत्रे वापरताना प्रशिक्षार्थींनी उत्पादनाची खोटी माहिती सांगणे किंवा ग्राहकाला नको असलेली वस्तू बळच विकणे या चुका करू नयेत.

विक्री किंवा सेवा कशी पूर्ण (close) करावी

  • विक्री किंवा सेवा प्रक्रिया यशस्वीरीत्या संपवणे म्हणजेच 'विक्री पूर्ण करणे' (Closing a sale or service). जेव्हा ग्राहक एखादी वस्तू किंवा सेवा घेण्याच्या विचारात असतो, पण तो निर्णय घेण्यासाठी संकोच करत असतो, तेव्हा त्याला अंतिम निर्णय घेण्यासाठी योग्य प्रकारे प्रोत्साहित करणे गरजेचे असते. विक्री पूर्ण करण्यासाठी ग्राहकाला थेट प्रश्न विचारता येऊ शकतात, जसे की "सर, मी हे पॅप करून देऊ का?" किंवा "तुम्हाला ही तारीख सेवेसाठी योग्य वाटेल का?" विक्री पूर्ण करताना ग्राहकाला सवलत किंवा विशेष ऑफरची आठवण करून देणे देखील फायदेशीर ठरते. कार्यशाळेच्या उदाहरणात, ग्राहकाने इलेक्ट्रिक वायरिंगचे काम पूर्ण करून घेतल्यावर त्याचे बिल तयार करून, सेवेबद्दल धन्यवाद देऊन आणि डिजिटल पेमेंट किंवा रोख रक्कम स्वीकारून व्यवहार पूर्ण करणे म्हणजे विक्री बंद करणे होय. यामध्ये प्रशिक्षार्थींनी घाईघाईने ग्राहkaवर दबाव आणणे किंवा पैसे घेतल्यावर दुर्लक्ष करणे या चुका टाळल्या पाहिजेत.

ग्राहकांचा अभिप्राय आणि समाधान सुनिश्चित करणे

  • विक्री किंवा सेवा पूर्ण झाल्यानंतर ग्राहकाचा अभिप्राय (Customer Feedback) घेणे आणि ग्राहकाचे समाधान (Customer Satisfaction) सुनिश्चित करणे अत्यंत आवश्यक आहे. अभिप्राय घेतल्यामुळे आपल्याला आपल्या कामातील त्रुटी समजतात आणि भविष्यात सुधारणा करण्याची संधी मिळते. ग्राहकाने दिलेला अभिप्राय सकारात्मक असो वा नकारात्मक, तो नेहमी नम्रपणे स्वीकारला पाहिजे. उदाहरणार्थ, सेवेनंतर ग्राहकाला फोन करून किंवा फीडबॅक फॉर्म भरून विचारणे की, "आमचे काम तुम्हाला कसे वाटले?" यामुळे ग्राहकाला आपलेपणा वाटतो. ग्राहकाचे समाधान सुनिश्चित करण्यासाठी त्याच्या तक्रारीचे त्वरित निवारण करणे गरजेचे आहे. यामध्ये प्रशिक्षार्थींनी ग्राहकाच्या तक्रारीकडे दुर्लक्ष करणे किंवा नकारात्मक अभिप्राय मिळाल्यावर रागवणे या चुका अजिबात करू नयेत.

फलक-लेखन

  • ग्राहक सेवा: प्रामाणिकपणा, आदराची वागणूक, वेळेचे पालन.
  • FAB तंत्र: Feature (वैशिष्ट्य) + Advantage (फायदा) + Benefit (लाभ).
  • क्रॉस सेलिंग: मुख्य वस्तू सोबत पूरक वस्तू विकणे.
  • विक्री पूर्ण करणे (Closing): अंतिम निर्णय घेण्यासाठी ग्राहकाला प्रोत्साहित करणे.
  • अभिप्राय (Feedback): ग्राहकाचे मत जाणून घेणे व सुधारणा करणे.

उपयोजन (10 मिनिटे)

  • प्रशिक्षार्थींनी वर्गात दोन-दोनच्या गटात विभागणी करून एक भूमिकाभिनयन (Role Play) करावे.
  • एका विद्यार्थ्याने 'ग्राहक' आणि दुसऱ्याने 'दुकानदार/इलेक्ट्रीशियन'ची भूमिका पार पाडावी.
  • दुकानदाराने ग्राहकाला 'FAB' तंत्राचा वापर करून एखादे इलेक्ट्रीशियन साहित्य (उदा. ट्यूबलाइट किंवा प्लग) विकावे आणि शेवटी विक्री पूर्ण करावी.
  • त्यानंतर ग्राहकाने अभिप्राय द्यावा आणि दुसऱ्या गटाने क्रॉस सेलिंगचा सराव करावा.

प्रश्न (10 मिनिटे)

  1. प्रश्न: ग्राहक सेवा म्हणजे काय?
    • उत्तर: ग्राहकांना चांगली वागणूक देणे, त्यांच्या गरजा समजून घेणे आणि त्यांच्याशी प्रामाणिक व आदराने वागणे म्हणजेच ग्राहक सेवा होय.
  2. प्रश्न: 'FAB' या शब्दाचा विस्तार काय आहे?
    • उत्तर: FAB म्हणजे Feature (वैशिष्ट्य), Advantage (फायदा) आणि Benefit (लाभ).
  3. प्रश्न: क्रॉस सेलिंग म्हणजे काय?
    • उत्तर: ग्राहकाने खरेदी केलेल्या मुख्य वस्तूसोबत किंवा सेवेसोबत दुसरी पूरक वस्तू किंवा सेवा विकणे म्हणजे क्रॉस सेलिंग होय.
  4. प्रश्न: विक्री पूर्ण करताना (Closing) काय करणे आवश्यक आहे?
    • उत्तर: ग्राहकाला अंतिम निर्णय घेण्यासाठी नम्रपणे प्रोत्साहित करणे आणि व्यवहार पूर्ण करणे आवश्यक आहे.
  5. प्रश्न: ग्राहकाचा अभिप्राय (Feedback) का घेणे महत्त्वाचे आहे?
    • उत्तर: आपल्या कामातील त्रुटी समजून घेण्यासाठी आणि सेवेमध्ये सुधारणा करून ग्राहकाचे समाधान सुनिश्चित करण्यासाठी अभिप्राय घेणे महत्त्वाचे आहे.
  6. प्रश्न: विश्वास निर्माण करण्यासाठी कोणती गोष्ट महत्त्वाची आहे?
    • उत्तर: प्रामाणिकपणा, सत्य माहिती देणे आणि दिलेली वेळ पाळणे या गोष्टी विश्वास निर्माण करण्यासाठी महत्त्वाच्या आहेत.
  7. प्रश्न: जर ग्राहकाने नकारात्मक अभिप्राय दिला तर काय करावे?
    • उत्तर: नकारात्मक अभिप्राय न रागावता नम्रपणे स्वीकारावा आणि त्यातील त्रुटी सुधारून ग्राहकाला पुन्हा त्रास होणार नाही याची काळजी घ्यावी.
  8. प्रश्न: विक्री तंत्रात उत्पादनाचे 'वैशिष्ट्य' (Feature) म्हणजे काय?
    • उत्तर: उत्पादनाची रचना, ते कशापासून बनले आहे किंवा त्याचे तांत्रिक गुणधर्म म्हणजे त्याचे वैशिष्ट्य होय.

गृहपाठ

  1. 'FAB' तंत्राचा वापर करून एका इलेक्ट्रिक उपकरणाचे (उदा. टेबल फॅन किंवा हीटर) वर्णन लिहा.
  2. क्रॉस सेलिंग म्हणजे काय ते तुमच्या स्वतःच्या शब्दात उदाहरणासह स्पष्ट करा.

DGT अभ्यासक्रम व NIMI पुस्तकांवर आधारित — ITI प्रशिक्षणार्थी व शिल्प निदेशकांसाठी.