Saturday, April 11, 2026
2.1.107
2.1.108
2.1.107
श्री गणेश खाजगी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था (ITI) यावल
प्रात्यक्षिक नोंदवही (Practical Record)
मॉड्यूल क्र. (Module): १
टॉपिक क्र. (Topic): २.१.१०७
निदेशक –
ट्रेड –
१. उद्देश (Aim):
विविध प्रकारच्या DC मशीन्सच्या टर्मिनल्सची ओळख पटवणे आणि त्यांच्या आर्मेचर व फिल्ड वाइंडिंगचा रेझिस्टन्स मोजणे.
२ व ३. साधने, उपकरणे व आवश्यक साहित्य:
| २. साधने व उपकरणे | ३. आवश्यक साहित्य |
|---|---|
|
|
४. आकृती (Technical Drawing):
आकृती: DC मशीन टर्मिनल्सची मांडणी आणि रेझिस्टन्स तपासणी
५. सविस्तर कृती (Detailed Procedure):
- टर्मिनल्सची प्राथमिक ओळख: DC मशीनचा टर्मिनल बॉक्स उघडा. त्यामध्ये सामान्यतः आर्मेचरसाठी दोन (A1-A2), शंट फिल्डसाठी दोन (E1-E2) आणि सिरीज फिल्डसाठी दोन (D1-D2) टर्मिनल्स असतात.
-
आर्मेचर रेझिस्टन्स मोजणे:
- मल्टीमीटर ‘Resistance’ (Low range) वर सेट करा.
- आर्मेचर टर्मिनल्स (A1-A2) मध्ये रेझिस्टन्स मोजा.
- आर्मेचरचा रेझिस्टन्स खूपच कमी (साधारण १ ते ५ ओहम) असतो. तो टिपून घ्या.
-
शंट फिल्ड रेझिस्टन्स मोजणे:
- मल्टीमीटरची रेंज वाढवा (साधारण 2k range).
- शंट फिल्ड टर्मिनल्स (E1-E2) मध्ये रेझिस्टन्स मोजा.
- हा रेझिस्टन्स आर्मेचरपेक्षा जास्त (१०० ते ५०० ओहम) असतो.
-
सिरीज फिल्ड रेझिस्टन्स मोजणे:
- सिरीज फिल्ड टर्मिनल्स (D1-D2) तपासा.
- याचा रेझिस्टन्स शंट फिल्डपेक्षा कमी परंतु आर्मेचरपेक्षा थोडा जास्त असतो.
- टेस्ट लॅम्पने खात्री करणे: सिरीज टेस्ट लॅम्प वापरून आर्मेचर आणि फिल्ड वाइंडिंगची निरंतरता (Continuity) तपासा. फिल्डमध्ये लॅम्प मंद पेटतो तर आर्मेचरमध्ये लॅम्प थोडा प्रखर पेटतो.
- इन्सुलेशन तपासणे: वाइंडिंग आणि मशीनची बॉडी यांच्यामध्ये रेझिस्टन्स मोजा. तो मेगा-ओहममध्ये (infinity) असायला हवा.
६. निरीक्षण तक्ता (Observation Table):
| अ. क्र. | वाइंडिंगचे नाव | टर्मिनल कोड | मोजलेला रेझिस्टन्स (Ω) | निष्कर्ष |
|---|---|---|---|---|
| १ | आर्मेचर वाइंडिंग | A1 – A2 | … Ω (कमी) | आर्मेचर ओळखा |
| २ | शंट फिल्ड वाइंडिंग | E1 – E2 | … Ω (जास्त) | शंट फिल्ड ओळखा |
| ३ | सिरीज फिल्ड वाइंडिंग | D1 – D2 | … Ω (मध्यम) | सिरीज फिल्ड ओळखा |
| ४ | इन्सुलेशन टेस्ट | Body ते Terminal | Infinite | योग्य |
७. घ्यावयाची दक्षता:
- रेझिस्टन्स मोजण्यापूर्वी मशीनचा विद्युत पुरवठा पूर्णपणे बंद ठेवावा.
- टर्मिनल्सवरील कार्बन किंवा गंज सँड पेपरने स्वच्छ करूनच वाचन घ्यावे.
- मल्टीमीटरच्या प्रोब्सचा वाइंडिंगला घट्ट संपर्क असावा.
- अचूक वाचनासाठी योग्य रेंज निवडावी.
८. निष्कर्ष (Conclusion):
या प्रात्यक्षिकाद्वारे विविध DC मशीन्सच्या टर्मिनल्सची ओळख पटवण्यात आली. आर्मेचरचा रेझिस्टन्स सर्वात कमी तर शंट फिल्डचा रेझिस्टन्स सर्वात जास्त असतो हे सिद्ध झाले.
प्रशिक्षणार्थीची सही
निदेशकाची सही
2.1.108
श्री गणेश खाजगी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था (ITI) यावल
प्रात्यक्षिक नोंदवही (Practical Record)
मॉड्यूल क्र. (Module): १
टॉपिक क्र. (Topic): २.१.१०८
निदेशक –
ट्रेड –
१. उद्देश (Aim):
DC मशीनचा आर्मेचर रेझिस्टन्स आणि फिल्ड रेझिस्टन्स (Shunt & Series) अचूकपणे मोजणे.
२ व ३. साधने, उपकरणे व आवश्यक साहित्य:
| २. साधने व उपकरणे | ३. आवश्यक साहित्य |
|---|---|
|
|
४. आकृती (Technical Drawing):
आकृती: DC मशीनचा रेझिस्टन्स मोजण्याची पद्धत
५. सविस्तर कृती (Detailed Procedure):
- सुरक्षा आणि पूर्वतयारी: सर्वात आधी DC मशिनचा विद्युत पुरवठा पूर्णपणे बंद असल्याची खात्री करा. टर्मिनल बॉक्स उघडून त्यातील कार्बन किंवा गंज सँड पेपरने स्वच्छ करा जेणेकरून अचूक रीडिंग मिळेल.
-
आर्मेचर रेझिस्टन्स (Ra) मोजणे:
- मल्टीमीटर ‘Low Resistance’ (उदा. 200Ω) मोडवर सेट करा.
- मल्टीमीटरचे प्रोब्स आर्मेचर टर्मिनल्स (A1-A2) वर लावा.
- आर्मेचरचा रेझिस्टन्स खूपच कमी (साधारण 0.5Ω ते 2Ω) असतो. हे वाचन नोंदवून घ्या.
-
शंट फिल्ड रेझिस्टन्स (Rsh) मोजणे:
- मल्टीमीटरची रेंज वाढवून ‘High Resistance’ (उदा. 2kΩ) वर सेट करा.
- प्रोब्स शंट फिल्ड टर्मिनल्स (E1-E2) ला जोडा.
- हा रेझिस्टन्स आर्मेचरपेक्षा खूप जास्त (उदा. 150Ω ते 500Ω) असतो.
-
सिरीज फिल्ड रेझिस्टन्स (Rse) मोजणे:
- सिरीज फिल्ड टर्मिनल्स (D1-D2) तपासा.
- याचा रेझिस्टन्स आर्मेचरपेक्षा थोडा जास्त पण शंट फिल्डपेक्षा खूप कमी असतो (उदा. 1Ω ते 5Ω).
- व्होल्टमीटर-अॅमीटर पद्धत (पर्यायी): अधिक अचूकतेसाठी कमी व्होल्टेज सप्लाय देऊन V आणि I मोजा आणि R = V/I या सूत्राने रेझिस्टन्स काढा.
- निष्कर्ष आणि स्वच्छता: मिळालेल्या मूल्यांची तुलना करून वाइंडिंग सुस्थितीत असल्याची खात्री करा आणि सर्व साधने जागेवर ठेवा.
६. निरीक्षण तक्ता (Observation Table):
| अ. क्र. | वाइंडिंगचे नाव | मोजलेला रेझिस्टन्स (Ω) | अपेक्षित मूल्य (Range) | निष्कर्ष |
|---|---|---|---|---|
| १ | आर्मेचर वाइंडिंग | … Ω | खूप कमी (0.5-2 Ω) | योग्य |
| २ | शंट फिल्ड वाइंडिंग | … Ω | खूप जास्त (100-500 Ω) | योग्य |
| ३ | सिरीज फिल्ड वाइंडिंग | … Ω | कमी (1-5 Ω) | योग्य |
७. घ्यावयाची दक्षता:
- रेझिस्टन्स मोजण्यापूर्वी वाइंडिंगमध्ये कोणताही विद्युत सप्लाय नसावा.
- प्रोब्सचा वाइंडिंगशी संपर्क घट्ट (Tight) असावा, अन्यथा चुकीचे रीडिंग येऊ शकते.
- आर्मेचरचा रेझिस्टन्स मोजताना ब्रशेस आणि कम्युटेटरचा संपर्क स्वच्छ असावा.
- मल्टीमीटरची योग्य रेंज निवडणे अत्यंत आवश्यक आहे.
८. निष्कर्ष (Conclusion):
या प्रात्यक्षिकावरून असे सिद्ध झाले की DC मशिनमध्ये शंट फिल्डचा रेझिस्टन्स सर्वाधिक असतो, तर आर्मेचरचा रेझिस्टन्स सर्वात कमी असतो. ही मूल्ये मशिनच्या वाइंडिंगची क्षमता दर्शवतात.
प्रशिक्षणार्थीची सही
निदेशकाची सही