श्री गणेश खाजगी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था (ITI) यावल
प्रात्यक्षिक नोंदवही (Practical Record)
१. उद्देश (Aim):
विविध प्रकारची डीसी मशीन्स, त्यांचे भाग आणि कनेक्शन्स ओळखणे, तसेच मल्टीमीटरच्या साहाय्याने डीसी मशीनचे फील्ड आणि आर्मेचर रेझिस्टन्स मोजणे.
२. साधने व उपकरणे:
- डिजिटल मल्टीमीटर (Digital Multimeter)
- ओहममीटर (Ohmmeter)
- इन्सुलेटेड कॉम्बिनेशन प्लायर (150mm)
- स्क्रू ड्रायव्हर सेट (Screwdriver Set)
- वायर स्ट्रिपर
३. आवश्यक साहित्य:
- डीसी कंपाउंड मशीन (DC Compound Machine)
- कनेक्टिंग वायर्स (Flexible Wires)
- सँडपेपर (Sandpaper - बारीक)
- कॉटन वेस्ट (Cotton Waste)
- टेस्ट लॅम्प (Test Lamp)
४. आकृती (Practical Drawing):
५. सविस्तर कृती (Detailed Procedure):
डीसी मशीनची बाह्य पाहणी करून तिचे मुख्य भाग (उदा. योक, आर्मेचर, कम्युटेटर, ब्रशेस आणि कूलिंग फॅन) ओळखा. टर्मिनल्सवर धूळ किंवा कार्बन असल्यास ते सँडपेपरने स्वच्छ करा.
मशीनच्या टर्मिनल बॉक्सवरील कव्हर काढा. आर्मेचर टर्मिनल्स (A1, A2), शंट फील्ड टर्मिनल्स (E1, E2 किंवा Z1, Z2) आणि सिरीज फील्ड टर्मिनल्स (D1, D2 किंवा Y1, Y2) शोधा.
डिजिटल मल्टीमीटर चालू करा आणि रोटरी स्विच फिरवून त्याला 'Resistance (Ohms / Ω)' मोडवर सेट करा.
मल्टीमीटरचे दोन प्रोब्स आर्मेचरच्या A1 आणि A2 टर्मिनल्सना लावा. मल्टीमीटरवर येणारी रीडिंग नोंदवा. (हा रेझिस्टन्स खूप कमी असतो, साधारण १ ओहमच्या आसपास किंवा त्याहून कमी).
त्याचप्रमाणे मल्टीमीटरचे प्रोब्स शंट फील्डच्या (Z1-Z2) टर्मिनल्सला लावून रेझिस्टन्स मोजा. शंट फील्डचा रेझिस्टन्स सर्वात जास्त असतो (साधारण १०० ते ३०० ओहम). त्यानंतर सिरीज फील्ड (Y1-Y2) चा रेझिस्टन्स मोजा (हा आर्मेचरपेक्षा थोडा जास्त पण शंटपेक्षा कमी असतो).
६. निरीक्षण तक्ता (Observation Table):
| अ. क्र. | वाइंडिंगचा प्रकार (Type of Winding) | टर्मिनल्सची नावे (Terminals) | मोजलेला रेझिस्टन्स (Resistance in Ω) |
|---|---|---|---|
| १ | आर्मेचर वाइंडिंग (Armature Winding) | A1 - A2 | ... Ω (सर्वात कमी) |
| २ | शंट फील्ड वाइंडिंग (Shunt Field) | E1 - E2 (किंवा Z1 - Z2) | ... Ω (सर्वात जास्त) |
| ३ | सिरीज फील्ड वाइंडिंग (Series Field) | D1 - D2 (किंवा Y1 - Y2) | ... Ω (मध्यम) |
७. घ्यावयाची दक्षता (Precautions):
- रेझिस्टन्स मोजताना मशीनला कोणताही विद्युत पुरवठा (Electric Supply) जोडलेला नाही याची खात्री करा.
- मल्टीमीटर योग्य मोडवर (Ohms) सेट असल्याची खात्री करा; अन्यथा मीटर खराब होऊ शकतो.
- अचूक रीडिंगसाठी टर्मिनल्सवरील कार्बन, गंज किंवा धूळ सँडपेपरने स्वच्छ करा.
- रीडिंग घेताना प्रोब्सच्या धातूच्या भागाला बोटांचा स्पर्श होऊ देऊ नका, यामुळे रीडिंग चुकू शकते.
८. निष्कर्ष (Conclusion):
या प्रात्यक्षिकावरून डीसी मशीनचे मुख्य भाग आणि टर्मिनल्स ओळखता आले. तसेच हे सिद्ध झाले की, आर्मेचर वाइंडिंगचा रेझिस्टन्स सर्वात कमी असतो, सिरीज फील्डचा रेझिस्टन्स त्याहून थोडा जास्त असतो आणि शंट फील्ड वाइंडिंगचा रेझिस्टन्स सर्वात जास्त असतो.
प्रशिक्षणार्थीची सही
निदेशकाची सही