१) सुरक्षिततेचा सराव (Safety Practices)
इलेक्ट्रिशियन काम करताना सुरक्षितता अत्यंत महत्त्वाची आहे.
मुख्य मुद्दे :
- वैयक्तिक संरक्षण साधने (PPE): हातमोजे, सेफ्टी शूज, हेल्मेट, गॉगल्स.
- विद्युत सुरक्षितता नियम:
- काम करण्यापूर्वी मुख्य स्विच बंद करणे.
- योग्य फ्यूज व MCB वापरणे.
- ओल्या हातांनी स्विच/वायरींगला हात न लावणे.
- फायर सेफ्टी: विद्युत आगीसाठी CO₂ किंवा Dry Powder अग्निशामक वापरणे.
- Lockout–Tagout (LOTO): मेंटेनन्स दरम्यान उपकरणावर टॅग व लॉक लावणे.
- प्राथमिक उपचार: विद्युत धक्का लागल्यास तत्काळ स्विच बंद करणे, पीडिताला इन्सुलेटेड वस्तूने दूर करणे, CPR आवश्यक असल्यास देणे.
२) हँड टूल्स (Hand Tools)
इलेक्ट्रिशियन कामात वापरली जाणारी सामान्य साधने :
- प्लायर: कॉम्बिनेशन, लाँग नोज, कटिंग प्लायर.
- स्क्रू ड्रायव्हर: फ्लॅट, फिलिप्स, टेस्टर स्क्रू ड्रायव्हर.
- स्पॅनर आणि रिंच: नट-बोल्ट घट्ट करण्यासाठी.
- हॅमर: लाकूड/भिंतीवर नखे ठोकण्यासाठी.
- केबल स्ट्रिपर / कटर: वायरची इन्सुलेशन काढण्यासाठी.
- मेझरिंग टूल्स: टेप मोजमाप, मल्टिमीटर, मेगर, टेस्ट लॅम्प.
- ड्रिल मशीन: भिंतीत छिद्र करण्यासाठी.
३) औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था (ITI) ची रचना
ITI म्हणजे Industrial Training Institute. भारतात कौशल्याधारित प्रशिक्षण देण्यासाठी ITI स्थापन केले आहेत.
- नियंत्रण: DGT (Directorate General of Training), कौशल्य विकास मंत्रालय.
- अभ्यासक्रम: राष्ट्रीय कौशल्य पात्रता आराखडा (NSQF) नुसार.
- प्रवेश: १०वी / १२वी नंतर प्रवेश.
- कालावधी: इलेक्ट्रिशियन ट्रेड = साधारण २ वर्षे (४ सेमिस्टर).
- प्रशिक्षण:
- ट्रेड थिअरी (सिद्धांत).
- ट्रेड प्रॅक्टिकल (प्रायोगिक काम).
- वर्कशॉप कॅल्क्युलेशन आणि सायन्स.
- इंजिनिअरिंग ड्रॉइंग.
- एम्प्लॉयबिलिटी स्किल्स.
४) इलेक्ट्रिशियन ट्रेडची व्याप्ती (Scope of Electrician Trade)
प्रशिक्षणानंतर विद्यार्थी खालील क्षेत्रात काम करू शकतात :
- घरगुती वायरींग व देखभाल.
- औद्योगिक विद्युत देखभाल.
- पॉवर जनरेशन आणि वितरण कंपन्या.
- कन्स्ट्रक्शन कंपन्या (बिल्डिंग वायरींग).
- इलेक्ट्रिकल उपकरणे (मोटर्स, ट्रान्सफॉर्मर्स) इंस्टॉलेशन व रिपेअर.
- सौर ऊर्जा प्रणाली इंस्टॉलेशन.
- स्वयंरोजगार: स्वतःचा इलेक्ट्रिकल कॉन्ट्रॅक्ट किंवा दुकान सुरू करणे.
- आंतरराष्ट्रीय संधी: परदेशात देखील इलेक्ट्रिशियनची मोठी मागणी आहे.
✍️ इलेक्ट्रिशियन ट्रेड – थिअरी 1.1.01
१) सुरक्षिततेचा सराव (Safety Practices)
- PPE वापरणे: हेल्मेट, ग्लोव्हज, सेफ्टी शूज, गॉगल्स.
- काम करण्यापूर्वी मेन स्विच बंद करणे.
- योग्य फ्यूज/MCB वापरणे.
- ओल्या हातांनी विद्युत उपकरणांना स्पर्श करू नये.
- Lockout–Tagout (LOTO) प्रणाली वापरणे.
- विद्युत आगीसाठी CO₂ किंवा Dry Powder अग्निशामक वापरणे.
- विद्युत धक्का लागल्यास पीडिताला इन्सुलेटेड वस्तूने दूर करणे व CPR देणे.
२) हँड टूल्स (Hand Tools)
- प्लायर: कॉम्बिनेशन, लाँग नोज, कटिंग.
- स्क्रू ड्रायव्हर: फ्लॅट, फिलिप्स, टेस्टर.
- स्पॅनर/रिंच: नट-बोल्ट घट्ट करण्यासाठी.
- हॅमर: नखे ठोकण्यासाठी.
- केबल कटर/स्ट्रिपर: वायरची इन्सुलेशन काढण्यासाठी.
- मेझरिंग टूल्स: टेप, मल्टिमीटर, मेगर, टेस्ट लॅम्प.
- ड्रिल मशीन: भिंतीत छिद्र करण्यासाठी.
३) औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था (ITI) ची रचना
- नियंत्रण: DGT (Directorate General of Training), कौशल्य विकास मंत्रालय.
- अभ्यासक्रम: NSQF नुसार.
- प्रवेश पात्रता: १०वी/१२वी नंतर.
- कालावधी: २ वर्षे (४ सेमिस्टर).
- प्रशिक्षणामध्ये:
- ट्रेड थिअरी
- ट्रेड प्रॅक्टिकल
- वर्कशॉप कॅल्क्युलेशन & सायन्स
- इंजिनिअरिंग ड्रॉइंग
- एम्प्लॉयबिलिटी स्किल्स
४) इलेक्ट्रिशियन ट्रेडची व्याप्ती (Scope)
- घरगुती वायरींग व देखभाल.
- औद्योगिक विद्युत मेंटेनन्स.
- पॉवर जनरेशन आणि वितरण कंपन्या.
- कन्स्ट्रक्शन साईट्स (बिल्डिंग वायरींग).
- मोटर/ट्रान्सफॉर्मर इंस्टॉलेशन व रिपेअर.
- सौर ऊर्जा प्रणाली इंस्टॉलेशन.
- स्वयंरोजगार (कॉन्ट्रॅक्टर/दुकान).
- परदेशात नोकरीची संधी.
✍️ इलेक्ट्रिशियन ट्रेड – Expected Questions (1.1.01)
१) सुरक्षिततेचा सराव (Safety Practices)
प्र.१ : इलेक्ट्रिशियनसाठी कोणती PPE वापरली जाते?
उ. : हेल्मेट, हातमोजे, सेफ्टी शूज, गॉगल्स.
प्र.२ : विद्युत आगीसाठी कोणते अग्निशामक वापरतात?
उ. : CO₂ व Dry Powder प्रकार.
प्र.३ : विद्युत धक्का लागल्यास काय करावे?
उ. :
- त्वरित मेन स्विच बंद करावा.
- पीडिताला इन्सुलेटेड वस्तूने दूर करावे.
- गरज असल्यास CPR द्यावा.
२) हँड टूल्स (Hand Tools)
प्र.४ : स्क्रू ड्रायव्हरचे प्रकार सांगा.
उ. : फ्लॅट, फिलिप्स, टेस्टर स्क्रू ड्रायव्हर.
प्र.५ : वायरची इन्सुलेशन काढण्यासाठी कोणते टूल वापरतात?
उ. : वायर स्ट्रिपर किंवा कॉम्बिनेशन प्लायर.
प्र.६ : मल्टिमीटरचा उपयोग काय?
उ. : व्होल्टेज, करंट, रेझिस्टन्स मोजण्यासाठी.
३) ITI ची रचना
प्र.७ : ITI कोणत्या मंत्रालयाच्या नियंत्रणाखाली आहे?
उ. : कौशल्य विकास मंत्रालय, DGT (Directorate General of Training).
प्र.८ : इलेक्ट्रिशियन ट्रेडचा कालावधी किती आहे?
उ. : २ वर्षे (४ सेमिस्टर).
प्र.९ : प्रशिक्षणामध्ये कोणते विषय येतात?
उ. :
- ट्रेड थिअरी
- ट्रेड प्रॅक्टिकल
- वर्कशॉप कॅल्क्युलेशन व सायन्स
- इंजिनिअरिंग ड्रॉइंग
- एम्प्लॉयबिलिटी स्किल्स
४) इलेक्ट्रिशियन ट्रेडची व्याप्ती (Scope)
प्र.१० : इलेक्ट्रिशियन प्रशिक्षणानंतर कोणत्या क्षेत्रात काम मिळते?
उ. : घरगुती वायरींग, औद्योगिक मेंटेनन्स, पॉवर कंपन्या, कन्स्ट्रक्शन, सौर ऊर्जा.
प्र.११ : स्वतःचा व्यवसाय कसा करता येतो?
उ. : इलेक्ट्रिकल कॉन्ट्रॅक्टर म्हणून किंवा दुकान सुरू करून.
प्र.१२ : परदेशात इलेक्ट्रिशियनची मागणी का आहे?
उ. : कारण जगभरात बांधकाम व औद्योगिक क्षेत्रात कुशल इलेक्ट्रिशियनची आवश्यकता असते.
